شریف الادریسی مؤلف نرهه المشتاق فی اختراق الآفاق(Al-Idrissi)

sشریف الادریسی، مولف نزهه المشتاق فی اختراق الآفاق

موضوع تحقیق: ایران در نزهه المشتاق ادریسی

کتاب نزهه المشتاق فی اختراق الآفاق،(گردش دوستدار سیر در نقاط دور دست) ، این کتاب از متون کهن عربی جغرافیایی تاریخی قرن ششم است. با توجه به موضوع پایان نامه حوزه تحقیق، محدود به قلمرو جغرافیایی ایران است. محتویات یایان نامه علاوه بر صفحه عنوان تحقیق، صفحه مربوط به تشکر و سپاس و فهرست در 131 صفحه تدوین شده است، و شامل مقدمه و ده فصل می باشد. درپایان تحقیق صفحه نتایج و فهرست منابع و چکیده انگلیسی قرار دارند.

معرفی مولف: نام کامل شریف ادریسی

محمد بن محمد بن عبدالله بن ادریس بن یحیی بن علی بن حمود ابن میمون بن احمد بن علی بن عبیدالله بن عمر بن ادریس بن عبدالله بن حسن بن حسن بن علی بن ابی طالب.

شهرت ادریسی،چون نسب وی به عمربن ادریس ازنبیرگان امام حسن بن علی (ع) وفاطمه الزهرا(ع )می رسد،به همین جهت به عنوان شریف اذریسی شهرت یافته است.عمر بن ادریس بن حسن بن حسن بن علی(ع) ملقب به ادریس اول، بنیانگذار دولت ادریسیان بود، که در قرن دوم هجری( 172هجری) در نواحی سبته امارتی مستقل تاسیس کرد. ادریسی اول در سال177 هجری وفات یافت، اما دولت ادریسیان تا سال 375 هجری پا بر جا بود. اجداد شریف ادریسی از حاکمان امارت مالقه بودند. بعد از دست دادن قدرت به سبته در شمال مراکش رفتند.شریف ادریسی در سال 493 هجری در سبته متولد شد.

القاب ادریسی: شریف الادریسی، الحمودی، الصقلی، القرطبی هستند(صفدی،خلیل: الوافی بالوفیات ، قرن هفتم)

سفرهای ادریسی:

1-                 او متولد سبته در شمال مراکش در شمال افریقاست.

2-                 در 17 سالگی برای تحصیل به قرطبه رفت و به نواحی  اندلس(اسپانیا) سفر کرد.

3-                 درسفرهای بعدی وی به مصر و حجاز و نواحی قسطنطنیه و سواحل آسیای صغیر رفت،

4- او تا سواحل فرانسه و انگلیس رسید.

      اقامت ادریسی در سیسیل:

ادریسی در سال 533هجری(40 سالگی) به دربار روجر دوم پادشاه سیسیل در پالرمو راه یافت. درسال 537هجری تالیف نزهه المشتاق فی اختراق الآفاق یا همان کتاب الروجاری را آغاز کرد. و در سال 548 هجری، اندکی پیش از مرگ روجر دوم آن را به پایان رساند.

فوت ادریسی : وی در سال 560هجری (67 سالگی)به سبته مراجعه و در همانجا فوت کرد.

ادریسی در سال 558هجری کتاب معروف به الادریسی الصغیر را برای ویلیام اول تالیف می کند.

تالیفات ادریسی:

1-     کتاب الادریسی الصغیر همان کتاب روض الانس ونزهه النفس است. که از آن با نام المسالک و الممالک برده می شود. وبه نام ا لادریسی الصغیر گفته می شود تا با کتاب نزهه المشتاق اشتباه نشود این کتاب موجود نیست. اما دو نسخه ناقص از آن هست :

الف- یکی در کتابخانه حکیم اوغلو در استانبول تحت عنوان: ا نس المهج و روض الفرج

ب- ونسخه دیگر از آن در دمشق تحت عنوان : روض الفرج و نزهه المهج هست

سارتن اعتقاد داردکه نسخه موجوداز روض الفرج یا الادریسی الصغیرخلاصه ونسخه ناقصی است که توسط یک شخص ناشناس درسال1192م/591هجری(30 سال بعداز فوت ادریسی)نوشته شده است. این کتاب موجود نیست. ابو الفداء( قرن 8) در کتاب تقویم البلدان  از آن سود جسته ونام برده است (رنو، 26)

2-     رساله جامع لاشتات النبات است، این کتاب به نام ، المفردات و نیز به نام الادویه المفرده نیز خوانده می شود. این کتاب در زمینه گیاه شناسی و علم نباتات و داروسازی است. در این کتاب نام 360 گیاه و ادویه مفرده و نام های مترادف آنها در زبان های مختلف از جمله زبانهای یونانی و رومی است که گاهی به 12 نام مترادف می رسد. این کتاب در کتابخانه فاتح استانبول موجود است. ابن بیطار (قرن نیمه دوم ششم)در کتاب الجامع لمفردات از آن سود جسته است.

3-     کتاب نزهه المشتاق فی اختراق الآفاق، که موضوع این تحقیق است.

ادریسی تالیف این کتاب را به درخواست روجر دوم در سال 537 هجری آغاز کرد ودر سال548 هجری ، در سه مرحله و اندکی قبل از مرگ روجر دوم پایان داد.

الف- ادریسی ابتدا یک نقشه کره ای از نقره خالص ساخت، که این نقشه در سال 555 هجری درجریان شورش داخلی در هم شکست و غارت شد.

ب- در مرحله دوم، ادریسی سه نقشه از جهان شناخته شده عصر خود ترسیم کرد.

نقشه های ادریسی:

1-نقشه بیضوی: براساس اعتقادادریسی به اینکه کره زمین همچون زرده تخم مرغ درفضا معلق است.

2- نقشه مدور: که بر اساس وجود دو دریای بزرگ(اقیانوس) در جهان است. این نقشه از این حیث با اطلس اسلام ارتباط دارد.

3 -نقشه مستطیلی: کتاب نزهه المشتاق توصیح این نقشه مستطیلی است.در این نقشه ادریسی بدلخواه خود جهان شناخته شده عصر خود بر مطابق دیدگاه بطلمیوس به هفت اقلیم تقیسم کرد. وسپس هر کدام از اقالیم را به ده بخش تقیسم کرد.  ادریسی کتاب نزهه المشتاق را درهفت فصل و جمعا هفتاد بخش برای توضیح نقشه مستطیلی خود تالیف کرد.

مهم ترین منابع ومصادر اطلاعات ادریسی:

ایشان در مقدمه بصورت کلی به منابع خود اشاره داشته است. از مهمترین منابع ومصادرادریسی:

1-                 کتاب های جغرافیایی تاریخی مولفان معروف قرن سوم وچهارم

الف-ابنخرداذبه(250هجری)ب-یعقوبی(257هجری)ج-اصخطری(هجری340)د- ابن حوقل(367هجری)

2-اطلاعات از سفارت ها، گروههای اعزامی روجر برای کسب اطلاعات، جهانگردان، حاجیان، بازرگانان

3- اطلاعات و سفرهای خودش

ارزیابی کلی اطلاعات ادریسی در نزهه المشتاق( پیشینه تحقیق )

پژوهش در نزهة المشتاق  به علت تعدد اقطار و تنوع مطالب به عنوان یک واحد، کار دشواری است، به این علت مطالعه آن با شیوه تحلیل پای به پای نقشه و متن برای هر یک از  اقطار مختلف بطور جداگانه صورت گرفته است.

الف-اطلاعات ادریسی  در باره  اسپانیا، سیسیل و نواحی ایتالیا و رومانی و شبه جزیره بالکان و اوضاع اقتصادی امپراتوری بیزانس و بلغارستان از همه مهمتر است، زیرا به خلاف دیگر بخش ها، مبتنی بر مشاهدات اوست. اطلاعات وی در باب سرزمینهای اروپایی مهم است چون به آنجاسفرکرده وبامحیط اروپایی درارتباط بوده است.

- تحقیق در باره مناطق ایتالیا وسیسیل بوسیله آماری و اسکیاپارلی انجام شد و قسمت مربوط به جزیره بالکان کتاب هم توسط توماشک تحلیل ممتازی شد.

ب-  اطلاعات ادریسی در باره اسپانیا و افریقای شمالی مهم است.چون در آنجا اقامت و تحصیل داشت.

-تحقیق در باره مناطق اسپانیا و افریقای شمالی توسط دوزی و دخویه انجام گرفت،

ج- اطلاعات ادریسی در باب جزیره عرب و مغرب وصقلیه و اندلس مهم است، چون ادریسی به مدت بیست سال در نواحی افریقای شمالی در رفت و آمد بود.

- تحقیق در باره تاریخ یهود عراق از نزهة المشتاق، توسط یوسف رزق الله غنیمه انجام شد.

- تحقیق در باره جزیره و عراق از نزهة المشتاق، توسط ابراهیم شوکه انجام شد.

- تحقیق درباره سوریه ولبنان وفلسطین واردن ازنزهة المشتاق فی اختراق الآفاق،توسط ابراهیم شوکه

-قسمت کم اهمیت کتاب، راجع شام و فلسطین توسط گیلدمایستر و براندل و مدنیکوف انجام شد.

د-با بخشهای غیر مسلمان افریقایی و مصر آشنایی نداشته است.

- هارتمان از قرن هجدهم، با تحقیق خود در باره افریقا از نظر ادریسی، خشت اول این بنا را نهاد.

ه- با بخشهای شرقی از جمله چین و هند و مناطق غیر مسلمان آسیا آشنایی نداشته است. و اطلاعات مستقیم وشخصی نداشته است.

و- به ایرا ن سفر نکرده است وآشنایی و اطلاعات شخصی از ایرا ن نداشته است.

ارزیابی اطلاعات ادریسی در باب ایران:

پژوهش حاضر با توجه به حوزه موضوع پایان نامه، محدود به قلمروی جغرافیایی ایران است. در این نوشتار برای بررسی و ارزیابی گزارش ایران از نظر ادریسی و مقایسه با نویسندگان جغرافیایی قبل از آن، ابتدا متن نوشته های ادریسی راجع به ایران استخراج و ترجمه شد و پس از آن عین متن، مطالب مربوط به ایران از نوشته های جغرافیایی تاریخی ابن خرداذبه(864م/250هـ)؛ یعقوبی(891م/257هـ)؛ ابن رسته(903م/290هـ)؛ ابن فقیه(903/290هـ)؛ ابن فضلان(921م/309 هـ)؛ اصطخری(951م/340هـ)؛ ابن حوقل(978م/367هـ)؛ مقدسی(985م/375هـ)؛ استخراج و ترجمه گردید و این نوشته ها به حسب میزان ارتباط با متن گزارش ادریسی،با ذکر صفحه و به ترتیب تاریخ تألیف برای امکان مقایسه در زیرنویس گنجانیده شدند. تا ارزش و میزان سندیت و قوت مطالب نزهة المشتاق در باب ایران مشخص شود.

الف- نسخه نزهه المشتاق مورد استفاده در این تحقیق : نزهة المشتاق فی اختراق الآفاق، از این کتاب نسخه­های متعدد موجود است.که در مقدمه به آنها پرداخت شده است. نسخه حاضر مورد استفاده این پژوهش از انتشارات ؛ بیروت، عالم الکتب، 1409 هجری است، این نسخه اولین بار توسط مرکز ایتالیایی مطالعات شرق دور و نزدیک در خلال سال 1970 تا 1984 میلادی در روم چاپ شد.

ب- گزارش ایران ادریسی در پنج بخش از سه فصل کتاب نزهه المشتاق قرار دارد.

ج- مطالب راجع ایران با همان ترتیب کتاب نزهه المشتاق استخراج گردید.در پایان هر متن شماره صفحه مربوطه قید شده است.

د-برحسب میزان ارتباط باگزارش ادریسی درباب ایران،عین متن نوشته های ابن خرداذبه(250هجری)، یعقوبی(257هجری)،ابنرسته(290هجری)،ابنفقیه(290هج)، فضلان (309هجری)،اصخطری(هجری340)،ابن حوقل(367هجری)، مقدسی(375) از منابع جغرافیایی تاریخی اصیل و دسته اول استخراج و با ذکر صفحه به ترتیب تاریخ تالیف در زیر نویس قرار دارد.

ارزش و میزان سندیت مطالب نزهة المشتاق در باب ایران

ادریسی به ایران سفر نکرده است و معلومات شخصی در باره ایران نداشته است، وی گزارش ایران نزهة المشتاق  را از منابع جغرافیایی تاریخی نویسندگان قبل از خود استفاده کرده است. ادریسی در قرن ششم اطلاعات راجع ایران را که از عهد نویسندگان قدیم مسلمین آغاز می شود و به نویسندگانی خاتمه می یابد که آن شرح را مرقوم داشتند، را از متون آن منابع جمع آوری کرده و در تألیف کتاب نزهة المشتاق بدون ذکر مآخذ آنها رونویسی و اقتباس کرده است . در نتیجه گزارش ادریسی ایران از نزهة المشتاق در مقایسه با منابع جغرافیایی تاریخی پیش از قرن ششم بدلیل نقص و کمبود منابع و مآخذ از سندیت و قوت برخودار نیست.در ده فصل این پایان نامه امکان مقایسه و ارزیابی مطالب گزارش ادریسی ایران از نزهة المشتاق با اطلاعات نوشته های منابع جغرافیایی تاریخی پیش از قرن ششم میسر است.

 

 

نتایج

1-                 انگیزه ادریسی در تألیف نزهة المشتاق، همان انگیزه رایج در میان  مسلمانان نبود. وی در نتیجه انجام فریضه دینی حج به هنگام استطاعت و یا مسافرت برای اجرای دستور قرآن این کتاب را تألیف ننمود، بلکه کتاب ادریسی نتیجه حاصل ابتکار و خواست یک حاکم مسیحی است که با انگیزه علمی آشنایی با جهان شناخته شده قرن ششم انجام گرفت.

2-                 کتاب ادریسی را به دلیل تعدد اقطار و تنوع مطالب نمی توان بعنوان یک واحد کامل بررسی کرد. در این کتاب مطالب مربوط به یک سرزمین واحد همراه و دنباله هم نیستند و به این علت نوشته های راجع یک کشور واحد همچون مصر یا ایران در این کتاب بصورت مجزا از هم قرار دارند.

3-                 در نوشته های ادریسی معلوم نیست که مقصود وی از میل،کدام میل است. چون میل ادریسی (1555 متر)، میل فرنگی(1609 متر) و میل عربی(1878 متر) است. این آشفتگی در مسافت ها نیز مشهود است، هر مرحله کوتاه ادریسی(21میل)و هر مرحله بلند ادریسی(28میل) و در مقابل هر مرحله کوتاه عربی(24میل) و یک مرحله بلندعربی حدود(30 میل)است. نوشته های ادریسی درباره مسافت ها قابل اعتماد نیستند.

4-  گزارش ایران ادریسی غالبا رونویسی از متن نوشته های ابن خردادبه، یعقوبی، اصطخری، ابن حوقل و یا اطلاعاتی که از آنان و منابع و مصادر نا مشخص اقتباس کرده است.

5- ادریسی در نزهة المشتاق، در مواردی نام مکان ها، شهرها و نواحی را اشتباه ثبت کرده است که این نشان بر بی دقتی در نوشتار اوست.

6- ادریسی منابع و مآخذ متن نوشته ها و اطلاعات کتاب نزهة المشتاق را مشخص نکرده است، ادریسی درگزارش ایران از منابع جغرافیایی تاریخی نویسندگان قبل از خود سود جسته و در مقدمه کتاب نام آنان را به صورت کلی آورده است،که این نمی تواند ضعف سندیت گزارش ایران ادریسی، از حیث کمبود و نقص منابع و مأخذ جبران کند.

7-ادریسی در قرن ششم به ایرا ن سفر نکرده و اطلاعات شخصی از ایران نداشته است. ادریسی اطلاعات خود را از منابع قرن سوم وچهارم برده است. اطلاعات راجع ایران از قرن چهارم تا قرن ششم ادریسی معلوم نیست از کجاست؟

8- ادریسی گزارش ایران را از نوشته های مولفان قرن سوم وچهارم پس از جمع آوری،رونویسی واقتباس  کرده است.بامقایسه گزارش ادریسی با متن نوشته های آن منابع، بی دقتی درنوشتار وی مشخص است.

مزایای گزارش ایران ادریسی :ادریسی در نزهة المشتاق ، جهان شناخته شده عصر خود را توصیف کرده است. این کتاب دایره المعارف جغرافیایی از قرن ششم هجری است که راجع همه کشورهای در قلمرو اسلام و مناطق مسیحی اطلاعات دارد. گزارش ایران در نزهة المشتاق محتوی اطلاعاتی راجع همه مناطق و شهرها و نواحی ایران است. کتاب ادریسی از حیث حجم اطلاعات راجع ایران می تواند بعنوان جانشین کتاب احسن التقاسیم، مقدسی باشد، که اکنون در دسترس است. ادریسی در کتاب خود به مقدسی و کتاب احسن التقاسیم اشاره نکرده است و به نظر می رسد از این کتاب اطلاعی نداشته و سودی نجسته است

جایگاه و اهمیت ادریسی:

1- کتاب ادریسی دراروپا تنها اثرمهم ازقرن ششم هجری است که درنقشه کشی اروپادرقرن هشتم هجری بعنوان نموداری ازمیراث بطلمیوس به شماررفت،چون نقشه بطلمیوس درمغرب زمین بکلی فراموش شده بود.

2-آنچه دانشمندان عرب در باره غرب نوشته اند از کتاب ادریسی اخذ گردیده است.

3-ادریسی اولین فردی است که شیوه ترسیم موسوم به اسقاط را که مبتنی بر رسم خطوط که در طول وعرض متقاطع هستند را بکار گرفت. ادریس در مورد ابتکار شیوه اسقاط در نقشه نزدیک به 400 سال بر میرکاتور قرن 16 میلادی تقدم دارد.(اسقاط عبارت از رسم بر لوحه و تطبیق عملی آن است)

4- اولین کسی که فرهنک دانش گیاه شناسی(دایره المعارف ) را به زبانهای عربی، سریانی، یونانی، هندی، لاتینی، بربری را تدوین کرد.

5-اولین کسی که داستان(مغامرون) خطرکردن جوانان مغرور در دریای ظلمات به تصور خشکی در ماوراء اقیانوس اطلس را پرداخت است.

مولفانی که از کتابهای ادریسی سود جسته اند.

1-  ابن بیطار قرن ششم اهل مالقه درکتاب جامع لمفردات از کتاب المفردات(جامع لاشتات النبات)ادریسی سود جسته است.

2- ابن سعید مغربی جغرافی نگارقرن7(المغرب فی حلی المغرب) درکتاب الجغرافیا فی الاقالیم السبع از ادریسی سود جسته است.

3-ابو الفداء قرن هشتم (المختصر فی تاریخ البشر)از ایوبیان حاکم حماه است و در کتاب تقویم البلدان از شیوه ادریسی  در ترتیب و توالی ونحوه شرح اجزای مناطق استفاده کرده است . ابوالفداء از ضعف ونواقص اطلاعات ابن سعید مغربی ایراد گرفته است. وی بخصوص اطلاعات بخش راجع به اندلس ومغرب از نزهه المشتاق ادریسی سود جسته است. هر چند ابوالفداء به مورد مناطق ایران برتری خاص قایل شد و از همان شیوه مکتب کلاسیک جغرافی نگاران قرن 4 پیروی کرده است.ابی الفداء در تقویم البلدان از کتاب مفقود روض الفرج(الادریسی الصغیر) نام برده وسود جسته است. (رنو،26)

4- حمداله مستوفی قرن 8(تاریخ گزیده) در کتاب جغرافیایی نزهه القلوب علاوه بر عنوان نزهه درترتیب و توالی وشرح اجزای مناطق ایران به شیوه ادریسی عمل کرده است. او محدوده جغرافیایی ایران را با خطوط متقاطع به مربع های کوچک و مساوی در آورده واجزای آن را شرح داده است.    

سارتن در باره ادریسی می گوید:

ادریسی در کتاب الروجاری یا نزهة المشتاق فی اختراق الآفاق به توصیف جغرافیای جهان پرداخت(سارتن،1535).این کتاب  استادانه ترین توصیف جهان در قرون وسطی است، و برخلاف تقریبا تمام جغرافیاهای اسلامی اطلاعاتی تقریبا راجع به همه کشورهای مسیحی، همچنین راجع به عالم اسلام دارد و این ناشی از آن است که حامی ادریسی یک شاه مسیحی بود(سارتن، 1535). ادریسی جغرافی دان مسلمان، از بزرگترین جغرافی دانان و نقشه نگاران قرون وسطی است، که در بار نورمانها در پالرمو برآمد(سارتن، 1535)                   

                                           laftehsawari@Yahoo.com

  
نویسنده : lafteh ahwazi ; ساعت ۱۱:٤٠ ‎ق.ظ روز ٢٧ شهریور ۱۳۸٧
تگ ها :