المیراث: تاریخ ادبی و علمی اهواز ( قرن اول تا ششم هجری)

 

المیراث

 

گزیده تاریخ ادبی و علمی خوزستان

 

 

( قرن اول تا ششم هجری )

 

لفته سواری

 

1388

 

 

بسم الله

 

الرّّحمن الرّّّّّّّّحیم

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

تقدیم:

 

 

 

 

به پدر و  مادرم،

آنان که چگونه بودن را به من ارزانی داشتند.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

               فهرست مطالب

 

  عنوان:                                                                                                        صفحه                     فهرست مطالب................................................................................................................................4

پیشگفتار.......................................................................................................................................... 8

بخش اول: جغرافیایی تاریخی خوزستان............................................................................................9

بخش دوم: تاریخ ادبی و علمی خوزستان..........................................................................................28

تاثیر مکتب ادب اهوازی در ادبیات عرب

1-    عبدالحمید کاتب (75-132 هجری)..................................................................29

2-    ابوالفضل محمد بن احمد بن عبدالحمید کاتب...................................................29

3-    محمد بن سیرین میسانی(31- 110 هجری) .....................................................30

4-    عبدالله بن مقفع بن مبارک (106- 143 هجری).................................................33

5-    ابونواس حسن ابن هانی ( 133- 196 هجری)..................................................35

6-    ابومحلم محمدبن هشام بن عوف التمیمی (245هجری)....39

7-    دعبل خزاعی (148- 264 هجری).....................................................................40

8-    محمد بن قاسم بن سلیمان ضریر ( 191 هجری)...............................................42

9-    ابن سکیت الدورقی (186- 246 هجری)...........................................................43

10-حسن بن عبدالله عسکری ( 293- 382 هجری ) .......................................48

11-ابوهلال عسکری (325- 395 هجری ).......................................................52

12-رابعه بنت کعب ( قرن چهارم).....................................................................54

نقش اهوازی در آغاز نگارش جغرافیایی تاریخی

13-جعفر بن احمد مروزی اهوازی ( 274 هجری )..........................................54

جایگاه دانشمندان اهوازی در علوم پزشکی و شیمی

14-عبد یسوع اول ( قرن چهارم میلادی ).........................................................56

15-جبرئیل بن بخت یسوع (155-213 هجری)................................................56

16-ابن ماسویه (172-241 هجری)..................................................................59

17-ابوزید حنین عبادی (194 هجری)...............................................................63

18-مدرسه گندی سابور (120-215 هجری).....................................................68

19-آل بخت یسوع ( قرن دوم  هجری)............................................................76

20-بیت الحکمه ( 201 هجری).........................................................................80

21-علی بن عباس اهوازی ( 343 هجری).........................................................81

جایگاه دانشمندان اهوازی در علوم ریاضیات و فیزیک و نجوم

22-ابن هیثم ( 354-430 هجری )....................................................................83

23-احمد بن کرنیب (360 هجری )..................................................................86

دیوان سالاری و آئین کشورداری

24-سهل بن هارون میسانی (215 هجری).........................................................87

25-ابوایوب سلیمان مخلد مورانی( 154 هجری)...............................................88

26-ابو سعد تستری(439 هجری )....................................................................90

جنبش های مذهبی اهوازی

27-خریت بن راشد (42 هجری ).....................................................................92

28-یزید بن مغفل جعفی (61 هجری ).............................................................93

29-ابوبلال مرداس تمیمی (61 هجری).............................................................93

30-ابوعبیده تمیمی ( 160 هجری)....................................................................98

31-ابن طباطباء، دیباج ( 199 هجری )..............................................................99

32-منصور شیبانی، ابوالسرایا ( 199 هجری) ...................................................99

قیام صاحب الزنج

33-صاحب الزنج (205-270 هجری)............................................................100

زمینه اعتقادات و سرآغاز پیدایش قرامطه و دعوت اسماعیلیه

34-میمون القداح الأهوازی(227 هجری)........................................................104

35-حسین اهوازی، الداعی (260 هجری)........................................................107

36-حمدان قرمط (260 هجری)......................................................................108

37-ظهور قرامطه..............................................................................................109

38-عقاید قرامطه.............................................................................................110

39-عبدان الکاتب (260 هجری)......................................................................112

40-ابو علی جبایی (235 هجری )...................................................................114

تاسیس دولت قرامطه

41-تشکیل حکومت قرامطه در احساء و بحرین............................................115

تشکیل حکومت اسماعیلی در مصر

42-عبیدالله المهدی (251 هجری)...................................................................117

نقش مکتب اهوازی در تصوف و عرفان و فلسفه

43-سهل تستری (203-283 هجری)..............................................................118

44-ابوعیسی بن لاوی (245 هجری )............................................................119

سر آغاز ظهور مدعیان مهدویت

45-حسین منصور حلاج (244- 309 هجری)................................................120

اهواز کانون پیدایش مکتب شیعه اثنی عشری

46-ابن جمهور (210 هجری)..........................................................................123

47-حسین بن سعیدبن حماد اهوازی ( 180-290 هجری).............................124

48-حسن بن سعید بن حماد اهوازی (190-300 هجری)...............................125

اصول اربعماة مذهب جعفری

49-علی بن مهزیار ( 125- 254 هجری)........................................................137

50-ابراهیم بن مهزیار ( 195-260 هجری )...................................................141

بزرگان حدیث و راویان شیعه

51-ابن عقده، ابوالحسن بن صلت (317 هجری )...........................................142

52-ابوعلی بن ابراهیم ( 362- 446 هجری )..................................................143

53-ابومحمد بن خلاء ( 360 هجری )............................................................145

54-میمون بن البخت ( قرن پنجم هجری )......................................................146

55-کتابشناسی..................................................................................................147

 

 

 

 

پیشگفتار

 

          بخش اول نوشتار حاضر به جغرافیایی تاریخی و بخش دوم به تاریخ ادبی و علمی خوزستان قرن ششم پرداخته است. مطالب جغرافیایی تاریخی خوزستان بر اساس متن کتاب نزهة المشتاق فی اختراق الآفاق شریف ادریسی می باشند، کتاب ادریسی از متون کهن عربی جغرافیایی تاریخی قرن ششم است. ادریسی اطلاعات جغرافیایی اقالیم هفتگانه جهان عصر خود را گردآوری و در هفت فصل مجزا نزهة المشتاق شرح داده است. بخش اول این نوشتار خواننده را قادر می سازد که متن نوشته های ادریسی در باره شهرها و نواحی خوزستان را با متن نوشته های جغرافیایی تاریخی ابن خرداذبه، یعقوبی، ابن رسته، ابن فقیه، ابن فضلان، اصطخری، ابن حوقل، مقدسی، ناصر خسرو، ابن بلخی در زیر نویس مقایسه کند و میزان سندیت و قوت مطالب نزهة المشتاق در باب خوزستان  را ارزیابی نماید.

 بخش دوم محتوی گزیده تاریخ ادبی و علمی خوزستان از قرن اول تا قرن ششم هجری است، که باختصار به معرفی بزرگان اهوازی و آثار ادبی و علمی آنان پرداخت شده است، آنان که در عصر شکوفایی و دوره طلایی تمدن اسلامی در خلال شش قرن خدمات ارزنده و موثری به جهان اسلام و بویژه مذهب تشیع و همچنین دانش بشری ارزانی داشته اند.

 

      کلیدواژه ها: شریف ادریسی، نزهة المشتاق، جغرافیایی تاریخی، الفهرست، صورة الارض، احسن التقاسیم، ابن خرداذبه، یعقوبی، ابن حوقل، ابن ندیم، مقدسی، عبدالحمید کاتب، ابن سیرین، ابن مقفع، ابونواس، دعبل خزاعی، ابن سکیت، بخت یسوع، هارون میسانی، دارالحکمه.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

بخش اول:

 

جغرافیایی تاریخی

خوزستان

 

 

 

 

 

 

( قرن اول تا ششم هجری )

 

 

 

 

بخش اول [1]

 

 اهواز بخشی از جلگه حاصلخیزی است[2] که در سمت شرقی دجله و دریای عبادان قرار دارد. اهواز منطقه وسیع و ناحیه ای زیباست که سایر نواحی به آن منسوب هستند، درآنجا بازارها و مغازه ها وساختمانهای بهم پیوسته و ارزاق فراوان و انواع محصولات هست. شهرنشینان اهواز توانگرند و اموال و کالای فراوان و پیشه درآمدزا و زندگی مرفه و بارونق دارند. اهواز[3] مرکز خوزستان است، آنجا دشتی کم ارتفاع و خاک نیکویی است، که بسیار گسترده و ثروت فراوان و هوای سالم دارد، آنجا دشت وسیعی است که آب فراوان و شهرهای آباد زیادی دارد. از آن جمله اهواز، عسکر مکرم، تستر، جندی سابور، سوس، رامهرمز، مسرقان، سرق، ایذج، بیان، جبی، بصنا، سوق سنبیل، مناذر الکبری و مناذرالصغری، قرقوب[392‍‍‍‍]، طیب، کلیوان، نهرتیری، متوث، بردون، کرخه[4]، أزم، سوق الآربعاء و حصن مهدی در ساحل دریا، الباسیان، سلیمانان را در بر می گیرد.

در سرزمین خوزستان آبهای جاری و رودخانه های سرسبز و رودهای پرآب هست. بزرگترین رود آنجا رود تستر است که دجیل الأهواز[5] نام دارد و آن رودخانه شگفت انگیزی است که سرچشمه های آن ازکوه های ناحیه لر است که برآن شاذروان قرار دارد که سابورشاه دستور ساختش را داد. و آن از عجایب مشهور است که آن را در بالای تستر و در طرفین ساحل، بسیار مستحکم و مرتفع بنا کرد. و در دل رودخانه، در آن سد مستحکم با سنگهای عظیم و ستونهای حجازی قرار داد و آن سد را با طرفین ساحل هم سطح کرد و آب در پشت سد هم تراز سطح تستر قرار گرفت. تستر در سطح پایینی از زمین مرتفعی قرار دارد و آب در طرفین آن جاری است.این رود از پشت عسکر مکرم می گذرد و از اهواز عبور می کند و به رود سدره[6] منتهی می شود و در محل حصن مهدی به دریا می ریزد. از رودخانه تستر رودی بنام رود مسرقان[7] جدا می شود، مسرقان به سوی غرب جریان می یابد و به عسکرمکرم منتهی می شود. عسکرمکرم پل بزرگی بر رود مسرقان دارد که از حیث اندازه به بزرگی بیست کشتی است، از عسکر مکرم[8] تا  اهواز سی  میل از طریق رودخانه است. در موقع مد که حداکثر آن در اول هر ماه است، کشتی ها در مسرقان رفت و آمد می کنند و در موقع جزر که ارتفاع آب کاهش می یابد،کشتی ها متوقف می مانند. آب رود مسرقان به هدر نمی رود بلکه تمام آن جهت آبیاری مزارع نیشکر و حبوبات و نخیلات و باغات و سایر کشتزارها [393] به بهره برداری می رسد. رودخانه طاب در جنوب خوزستان جاری است. این رودخانه مشخص کننده مرز و حدود خوزستان و فارس است. آب همه رودخانه های خوزستان در محل قلعه مهروبان و حصن مهدی به دریا می ریزد، قلمرو خوزستان از دریای فارس زاویه ای کوچک است که حد فاصل مهروبان تا نزدیکی سلیمانان در پایین عبادان[9]را در بر می گیرد. سرزمین خوزستان سراسر دشت و ماسه ای است، آنجا کوه ندارد، خوزستان به جز اطراف تستر سراسر دشت و غیر مرتفع است. مسرقان[10] شهری آباد و پر رفت و آمد است آنجا منابع درآمد فراوان دارد، بیشتر درختان آنجا نخل خرما است. مسرقان رطبی بنام طن دارد که اگر پس از خوردن آن، آب مسرقان آشامیده شود طعم و بوی خمر می دهد.گندم و جو و انواع حبوبات و از جمله برنج فراوان دارند، آنان برنج را آرد کرده و نان پخت می کنند و آرد برنج را برگندم ترجیح می دهند. در مسرقان نیشکر فراوان به عمل می آید و به نقاط دیگر صادر می کنند. سوس شهری بزرگ و پررونق و متمایز است، ساکنان آنجا از اقوام مختلف است. سوس از مناطق شکرخیز است که محصولات فراوانی در آن تولید شده و به نقاط دیگر صادر می گردد و تا خراسان می رسد، درآنجا نوعی پارچه پشمی تولید می شود که خزعتیق نام دارد و منسوب به سوس است. درآنجا میوه فراوان است[394‍].

 شهرعسکرمکرم[11] بزرگ و نیکو است، آنجا در کنار رودخانه مسرقان قرار دارد. عسکر مکرم پل و تجارت پر رونق دارد و ساکنانش از اقوام مختلف است، آنجا بازارها و ارزاق و صناعت و مزارع به هم پیوسته هست. در عسکرمکرم یک نوع عقرب به بزرگی برگ انقوزه هست که نوع زرد رنگ آنرا جرّاره می گویند این نوع عقرب نیش کشنده دارد و کمتر کسی از نیش آن جان سالم بدر برده باشد.از عسکر مکرم تا تستر یک مرحله است و از عسکر مکرم تا رامهرمز دو مرحله است. شهر رامهرمز[12] شهر بزرگ و آباد است، درآنجا بازارها و مغازه ها و همچنین لباسهای ابریشمی تولید می شود و به نقاط دیگر صادر می گردد. از عسکر مکرم تا دورق چهار مرحله است، از دورق تا اهواز چهارمرحله است.

 شهردورق[13] آباد و پرجمعیت است، آنجا مغازه های فراوان هست. به دورق مدینه الرستاق نیز گویند. از آنجا تا باسیان دو مرحله غربی است. باسیان شهری نه چندان بزرگ ولی آباد است و رودخانه از میان شهر می گذرد، باسیان از داخل و خارج خوش نما و نیکوست، از آنجا تا حصن مهدی دو مرحله غربی است. همانطور که ذکرش رفت تستر بالاتر از سطح زمین است و آب از سد بالا آمده وارد شهر می شود. حوقلی در کتاب خود آورده است؛ در نهر تستر آنطور که گفته می شود تابوت دانیال بود، ابا موسی اشعری قبر یاد شده را در آن نهر یافت و چون اهل کتاب آن تابوت را میان خود رد و بدل می کردند و از آن تبرک جسته و استسقای باران می نمودند، ابوموسی اشعری آن تابوت را به سوس برد و در دروازه ورودی شهر در ساحل رودخانه شکاف ایجاد نمود و در آن شکاف سه قبر آجری ساخت و تابوت را در یکی از این سه قبر قرار [395] داد و شکاف را پر نمود و سپس آب رودخانه را بر آن محل گشود تا آب و خاک فراوان بر قبرها انباشته شد، تا به امروز آب همچنان بر آن قبرها جاری است و گفته می شود که اگر کسی پاییـن برود آن سه قبـر را خواهد دید. در تستر[14] پارچه ای با طرحی عجیب و ماهرانه تولید می شود، در گذشته پوشش خانه کعبه از پارچه تستر بود، امروزه این پوشش در عراق ساخته می شود. از عسکر تا أیذج چهار مرحله شرقی است، أیذج[15] شهر عجیبی است که درکنار کوه های متصل به اصبهان[16] قرار دارد، آنجا مغازه ها و کارگاه ها هست و اموال فراوان و داد و ستد پر سودی دارد.

شهر جندی سابور[17] بلندتر از سطح زمین است، آنجا نیکو و حصار مستحکم دارد و خیرات آن به نقاط مجاورش می رسد. در آنجا نخل و مزارع فراوان است،آب و ساختمانها و سرسبزی و میوه و بازارهای با کالاهای متنوع دارد. از جندی سابور تا سوس یک مرحله است. شهر سوس[18] بسیار بزرگی نیست، اما پر رونق است و بوستانها و باغات و نخل و نیشکر فراوان دارد، در آنجا شکر زیادی تولید می شود. از سوس تا قرقوب یک مرحله است، اعداد قرقوبی منسوب به آنجا است.در قرقوب[19] پارچه طلا کاری شده بی نظیری بنام خرد تولید می شود، شبیه این پارچه در دیگر نقاط زمین یافتن نمی شود.[396] در قرقوب همانند سوس طرازکاری لباس سلطان و پارچه پشمی و سایر لباسهای با ارزش و گرانبها تولید می شود. طیب[20] در یک مرحله شمالی قرقوب است، آنجا شهر نیکویی است که محصولات فراوان دارد اما چندان بزرگ نیست. در طیب بالشت هایی شبیه بالشت های ارمنی تولید میشود که در ممالک اسلامی نظیر ندارد در آنجا گلیم های با ارزش و محکمی ساخته می شود. طیب همچنین صنعت های بی نظیر دیگری دارد، اهالی طیب در کارها زیرکی و مهارت دارند. از قرقوب تا واسط دو مرحله است. شهرکوچک متوث[21] در شرق قرقوب به آن متصل است، آن منطقه مسطح و خوش آب و هواست و محصولات فراوان دارد. متوث در یک مرحله ای غرب سوس قرار دارد. شهر کوچک برذون در ناحیه غرب و در مجاورت سوس قرار دارد، آنجا جمعیت فراوان و مزارع و ساختمانها دارد. بعد از برذون شهر بصنا در یک مرحله سوس است، از سوس تا برذون نیز یک مرحله است. بصنا[22] شهری کوچک که جمعیت فراوان دارد، درآنجا طراز سلطان ساخته می شود و پرده هایی منسوب به بصنا که بر آنها عبارت ساخت بصنا نوشته می شود صادر می گردد این پرده ها در نقاط دور دست مشهوریت دارند، هر چند این پرده ها در برذون و کلیوان ویا شهرهای دیگر ساخته شده باشد.[397] از سوس تا اهواز سه روز است، اهواز و عسکرمکرم در یک سمت قرار دارند، اهواز در جنوب عسکر مکرم است و با رامهرمز هر سه شهر شکل یک مثلث را تشکیل می دهند. از عسکر مکرم تا سوق الأربعاء[23] بازاری که سوق الأهواز گفته می شود یک مرحله است، شهر اهواز نیکو است، آنجا برای هر روز هفته بازاری مشخص شده دارند، آن بازارها میوه و محصولات فراوان و مغازه ها و درآمدها و مخارج و مالیات بسیار زیادی دارند. از سوق الأهواز تا دورق از طریق آبی چهل و هشت میل است و از طریق خشکی هفتاد و دو میل است. از سوق الأربعاء تا حصن مهدی در ساحل دریا یک مرحله است، آنجا قلعه ای استوار و بنایی زیبا هست که با مهارت ساخته شده است و این نقطه محل سرازیری آبهای این سرزمین به دریاست که عرض آن بالغ بر سه میل می باشد. از سوق الأهواز تا أزم یک مرحله است، أزم در کنار رودی منشعب از رودخانه تستر است آنجا بازار متحرک دارد و خرید و فروش در آن صورت می گیرد. ازم باراندازی از حیث اندازه  متوسط است که در مسیر ایالت فارس به عراق قرار دارد. در نزدیکی و در پشت أزم روستای آسک در حدود ولایت فارس قرار دارد. از شهراهواز تا نهر تیری یک مرحله است، شهر نهرتیری[24] بزرگ و آباد است، آنجا بازارهای پررونق دارد که محصولات فراوان و البسه زیبایی دارند.[398] از نهرتیری تا شهر بیان دو مرحله است. شهر بیان[25] در نوار شرقی ساحل دجله قرار دارد، آنجا شهری کوچک است که داخل و خارج آن زیبا است، شهربیان منبر دارد، اهالی بیان طالب ادب و علم هستند و از این حیث بر نقاط دیگر این  بلاد برتری دارند.

 احمد بن یعقوب در کتاب مسالک آورده است.« در نهرتیری جایی هست که هیچگاه آباد نمی ماند و هیچ کس درآنجا شب را به صبح نمی رساند و بیش از یک روز در آنجا نمی تواند دوام آورد». از شهر بیان تا ابله یک مرحله است و از آنجا تا حصن مهدی نیز یک مرحله است، در نزدیکی ابله شهرهای مفتح و مذار قراردارند، دو شهری که در جنب نهرهای منشعب از دجله قرار دارند. شهر مفتح کوچک و آباد است، آنجا ساختمانهای زیبا و بازارهای متحرک دارد. این دو شهر از شهرهای عمده عراق نیستند ولی پر رفت و آمد هستند، آنجا باغات و مزارع و کشتزارها هست. از مفتح تا مذار یک مرحله است، مذار شهری کوچک است که از حیث اندازه به بزرگی مفتح است و از نظر ساختمان سازی و بناها و بازارها و کارگاهها همانند شهر مفتح است بلکه مقداری برتری دارد. اهالی دو شهر با هم در رقابت هستند و در جمع آوری اموال و حفظ آنچه در اختیار دارند اهتمام می ورزند. مذار مزارع فراوان و ساختمان بزرگ و کشت غله سود آور دارد. از باسیان تا جبی دوازده میل است، شهر جبی[26] وسیع است و منازل اهالی در میان نخلستان های انبوه و مزارع نیشکر و دیگر باغات میوه قرار دارند. مردم آنجا در رفاه و رونق زندگی می کنند و ابوعلی جبائی امام معتزله و بزرگ اهل کلام عصرخود از این شهر است. از جبی تا شهر سلیمانان پانزده میل است، سلیمانان[27] در نوار ساحلی[399] رودخانه دجله قرار دارد، آنجا نمایی نیکو و حومه زیبایی دارد و در آن زراعت و غلات و ماهی بزرگ فراوان و گوشت و ارزاق عمومی هست. از آنجا تا شهر بیان از طریق رودخانه دجله هیجده میل است. لور[28] از شهرهای خوزستان است که در نزدیک حدود فارس قرار دارند، آنجا شهری نیکو و کوچک است، لور محلی سرسبز و آب و هوایی کوهستانی دارد آنجا  در حوزه خوزستان بود ولی به حوزه اداری جبال ملحق گردید و کردها بر آنجا چیره شدند. لور غلات و سرسبزی زیادی است. از لور تا تستر دو مرحله است. سنبیل از نواحی خوزستان است که در مجاورت بلاد حدود فارس قرار دارد، آنجا درگذشته تابع قلمرو فارس بود که در حوزه خوزستان[29] قرار گرفت. زط[30] و جایزان از دیگر نواحی مجاور بلاد فارس هستند، آنجا هر دو آباد و مجاورهم هستند و نیز محصولات فراوان دارند. آنجا در نزدیکی مناطق مرزی سردسیر بلاد فارس و اصبهان قرار دارند، آب و هوای سردسیری و برف زودرس دارند. در آنجا لبنیات و کره فراوان هست و گروه هایی از اهالی به تولید عسل می پردازند. روستای آسک[31] بزرگ و آباد است، آنجا منبر ندارد. آسک نخل فراوان و انواع مزارع و کشت غلات دارد، از روستای آسک تا ارجان دو مرحله است، همچنین از آسک تا دورق دو مرحله است.از آسک تنه درخت به عراق صادر می شود.این تنه بهترین نوع تنه درخت[400] است که از درختان ارجان و نقاط دیگر مرغوب تر است. در آسک واقعه ازراقه که در کتابها ذکر شده است، اتفاق افتاد. در آن زمان چهل مرد از ازارقه در آسک تحصن کردند و یک هزار سپاهی در دو مرحله به مقابله آنان پرداختند ولی ازاقه سپاهیان را تا آخرین سرباز به قتل رساندند. مناذر کبری و مناذر صغری[32] هر دو مکانی آباد هستند که منبر ندارند، آنجا ارزاق عمومی فراوان هست و حومه های وسیع و آب زیاد و نخلستان های انبوه و مزارع فراوان و سودآور دارد. سرزمین خوزستان اقلیمی زیباست که نعمت های فراوان و آبادیهای به هم پیوسته دارد و اهالی عربی و فارسی صحبت می کنند و زبان دیگری که عربی یا سریانی نیست و البسه اهالی همانند لباس اهل عراق است، پیراهن بلند و عمامه می پوشند و مردم عوام ازر و مازر می بندند. مردم آنجا روحیه و طبع شروری دارند و همواره با همدیگر در رقابت هستند، آنان رخساری سبزینه و متمایل به زرد دارند و غیر از گردو همه نوع میوه آنجا فراوان هست.

مسیر راه از ارجان تا روستای آسک دو مرحله است و از آسک تا دیرا یک مرحله است. از آنجا تا دورق یک مرحله است، بعد از دورق خانی هست که محل استراحت رهگذران است و به آنجا خان می گویند. از آنجا تا شهر باسیان یک مرحله است و از آنجا تا حصن مهدی دو مرحله است.[401] حصن مهدی[33] منبر دارد، راه دریایی آنجا راحت تر از راه زمینی است. از حصن مهدی تا شهر بیان یک مرحله زمینی است، بیان در ساحل دجله قرار دارد از آنجا از طریق آبی به ابله می توان رفت و راه خشکی آنجا به عراق منتهی می شود. مسیر دیگرراه واسط به بغداد است، از أرجان تا سوق سنبل[34] یک مرحله است ازآنجا تا رامهرمز دو مرحله است و از آنجا  تا عسکر مکرم دو مرحله است و از عسکر مکرم تا تستر یک مرحله است و از تستر تا جندی سابور یک مرحله است و از جندی سابور تا سوس یک مرحله است و از سوس تا قرقوب یک مرحله است و از قرقوب تا شهر طیب یک مرحله است و از آنجا تا واسط دو مرحله است. شاید مسیر دیگری از عسکر مکرم تا شهر واسط باشد که کوتاهتر و راحت تر است.

مسیر ایذه به  اصبهان:

 از ایذه تا جواردان دوازده میل است و از آنجا تا رستاجرد نیز دوازده میل است، از آنجا تا روستای سلیدست هیجده میل است و از آنجا تا بوین پانزده میل است و از آنجا تا روستای سوجر ده میل است و از آنجا تا رباط هیجده میل است و از آنجا تا خان الابرابر یازده میل است و از آنجا تا اصبهان هیجده میل است. مسیر سوق الأهواز به شیراز؛ از سوق الأهواز تا أزم هشت [402] میل است واز آنجا تا عبدین پانزده میل است و از آنجا تا زط هیجده میل است و از آنجا تا قنطره در بیابان نمک هیجده میل است و از آنجا تا ارجان هیجده میل است که در قلمرو فارس قرار دارد

  از أرجان تا روستای أصفن پانزده میل است و از آنجا تا درخویذ دوازده میل است و از آنجا تا شهر نوبندجان چهارده میل است و از آنجا تا روستای جویم پانزده میل است و از آنجا تا شیراز پانزده میل است، همچنین مهروبان که در ساحل دریای فارس قرار دارد تا حصن ابن عماره چهار صد و هشتاد میل است که معادل طول ساحلی فارس است. از حصن ابن عماره تا سیراف دو مرحله است و از آنجا تا نجیرم سی و شش میل است.[403] سیراف[35] از شهرهای ساحل دریای فارس است، شهری بزرگ و بازرگانان توانگر دارد. ساکنانش تشنه کسب درآمد به هر شکل ممکن هستند، آنان اهل عبادت و سفر به سایر نقاط می باشند. شخصی از اهالی سیراف بیست و یک سال در سفر است و در این مدت به دیدار خانواده اش نیامده است. سیراف بخشی از بلاد فارس است، در آن ساختمانها از چوب ساج ساخته شده است، بناهای چند طبقه بهم پیوسته دارد، در هر ساختمان چند خانواده اقامت می کنند. مردم سیراف برای ساختمان سازی بسیار هزینه می کنند. وبه نکات زیبایی و مقاومت ساختمان اهمیت می دهند. میوه جات و آب اهالی از کوهی مشرف بر سیراف به نام جم[36] است، این کوه درکناره[410] دریاست. شهر سیراف کشت و زرع ندارد و بسیار گرم است. دو منبر دارد؛ یکی در نجیرم[37] که شهری در ساحل دریاست و دیگری در شهر غندجان است.

غندجان رستاقی است که در دشت برین واقع است، در آن قلعه و منبر و بازار وجود دارد. صفاره[38] شهری کوچک که در ساحل دریا واقع است،ساکنانش توانگر و رستاق آبادی بنام رستقان دارد.                                                 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

( بخش دوم )

 

 

تاریخ ادبی و علمی

خوزستان

 

 ( قرن اول تا ششم هجری )

 

 

 

 

تاثیر مکتب ادب اهوازی در ادبیات عرب

عبدالحمید کاتب اهوازی  (132-75 هجری) [39]

عبدالحمید کاتب اهوازی از سخنوران بزرگ عرب عهد اموی است که در عهد مروان حمار می زیست[40]. او اولین کسی بود که انشاء عربی را ابداع نمود. عبدالحمید کاتب اهوازی سال 75 هجری در اهواز بدنیا آمد و در سال 132 هجری به قتل رسید. وی چشمه جوشان مکتب ادبى خود و سبب ارتقاء هنر نویسندگی را حفظ خطبه‏هایى چند از نهج ‏البلاغه مى‏داند. عبدالحمید به خاطر تقیه و یا واقعا با علی علیه السلام میانه خوبی نداشته به او گفتند فصاحت و بلاغت و فن نویسندگی را از کجا آموختی ؟ گفت : به سبب حفظ کلام الاصلع: حفظ کردن‏ سخنان آنکه جلوی سرش مو نداشت، یعنی امام علی(ع). ابن‏ابی‏الحدید[41] میگوید: عبدالحمید کاتب در فن نویسندگی ضرب‏المثل است.علی الجندی نیز تاکید می‏کند که از «عبدالحمید» پرسیدند: چه چیز تو را به این پایه از بلاغت رساند؟گفت: «حفظ کلام ‏الاصلع، از بر کردن سخنان علی (ع). عبدالحمید اولین قاموس عربی به فارسی را نوشت و کلیله و دمنه را به عربی ترجمه کرد، او حدود سه قرن پیش از این که شریف رضی نهج البلاغه را تالیف کند می زیست و خود آورده است: که هفتاد خطبه از خطبه های الاصلع کسی که پیشانی اش مو ندارد را حفظ کردم و این خطبه ها در ذهن من پی در پی چون چشمه ای جوشید. عبدالحمید کاتب در مورد آخرین خلیفه اموی معروف به مروان حمار  می گوید .که مروان نویسنده بسیار فوق العاده‏ای است‏. در باره کاتب اهوازی مشهور است که گفته‏اند : بدأت الکتابة بعبدالحمید و ختمت بابن العمید[42]. ابوالفضل محمدبن احمدبن عبدالحمید کاتب از نوادگان حمید در اهواز رشد و نمو کرد وی از علمای سیر و اخبار است، کتاب ارزشمند اخبار خلفاء بنی العباس از کتب اوست.

محمدبن‌ سیرین‌ میسانی (110- 31 هجری ‌) [43]

ابوبکر محمدبن سیرین محدث‌ و فقیه‌ تابعى‌ است[44]‌‌، محمدبن سیرین متولد 31 هجری و از مردم دشت میسان بود. چند قرن بعد از فوت بن سیرین مشهوریت او به‌ عنوان‌ خوابگزاری‌ چیره‌دست‌ مطرح گردید. پدرش‌‌ در 12 هجری هنگام‌ فتح‌ عین‌التمر به‌ دست‌ خالد بن‌ ولید، به‌ اسارت‌ در آمد، اما روشن‌ نیست‌ که‌ آیا وی‌ نیز از شمار همان‌ چهل‌ نوجوان‌ مسیحى‌ بود که‌ در آن‌ هنگام‌ در کلیسا مشغول‌ فراگیری‌ انجیل‌ بودند. یا چنانکه‌ برخى‌ گفته‌اند: پدرش مسگری‌ از اهالى‌ جرجرایا بود که‌ به‌ عین‌التمر کوچ‌ کرده‌ بود؟ سیرین‌ پس‌ از اسارت‌، مولای‌ انس‌ بن‌ مالک‌، صحابى‌ پیامبر(ص‌) شد و با پرداخت‌ بیست هزار درهم‌ خود را آزاد ساخت‌. از اینرو او و فرزندانش‌ را موالى‌ انس‌ خوانده‌اند. مادرش‌ صفیه‌ از موالى‌ ابوبکر و زنى‌ پارسا بود . ابوبکر محمد بن سیرین ناشنوا بود، زنش‌ سی فرزند بدنیا آورد، اما جز یکى‌ به‌ نام‌ عبدالله،‌ همه‌ از دست‌ رفتند. ابن‌ سعد  او را به‌ علم‌ و پارسایى‌ ستوده‌ است‌. ویژگی هایى‌ چون‌ رعایت‌ جانب‌ احتیاط در مسائل‌ شرعى‌، یک‌ روز در میان‌ روزه‌ گرفتن‌، شب‌ زنده‌داری‌، بردباری‌، نرمخویى‌، پرهیز از مراء، اعتراف‌ به‌ لغزش های‌ خویش‌ و امیدواری‌ فراوان‌ به‌ رحمت‌ خداوند از وی‌ چهره‌ای‌ چونان‌ زاهدان‌ و متقی بزرگ‌ ساخته‌ است‌ و همین‌ امر موجب‌ شده‌ تا برخى‌ از کسانى‌ که‌ در زمینة سیر و سلوک‌ کتاب های‌ مهم‌ پرداخته‌اند، در وی‌ به‌ گونة الگوی‌ پرهیزگاری‌ و پارسایى‌ بنگرند.گرچه‌ او با نسبت‌ دادن‌ هر کاری‌ به‌ ارادة خداوند، اعتقاد به‌ قدر را مى‌پذیرفت‌، اما از شرکت‌ جستن‌ در اینگونه‌ بحثها سخت‌ گریزان‌ بود. در بررسى‌ شخصیت‌ او بر پایة گزارشهای‌ موجود به‌ این‌ نکته‌ برمى‌خوریم‌ که‌ وی‌ نیز مانند بیشتر کسانى‌ که‌ به‌ زهد شهرت‌ دارند، زاویه‌نشینى‌ و پرداختن‌ به‌ سلوک‌ فردی‌ را از درگیر شدن‌ در امور سیاسى‌ و اجتماعى‌، برتر مى‌شمرده‌ است‌. از این‌رو با اینکه‌ در دوران‌ پرآشوبى‌ مى‌زیست‌ و از دور و نزدیک‌ شاهد رویدادهای‌ هولناکى‌ از جمله‌ فاجعة کربلا، ویران‌ ساختن‌ کعبه‌ و کشتارهای‌ بى‌رحمانه‌ حجاج‌ بن‌ یوسف‌ بود، اما واکنشى‌ از وی‌ در برابر این‌ رویدادها دیده‌ نمى‌شود، و حتى‌ گاه‌ دیگران‌ را نیز از سخن‌ گفتن‌ دربارة بیدادگری های‌ حاکمان‌ زمان‌، تحت‌ عنوان‌ نهى‌ از غیبت‌ باز مى‌داشت‌. وی‌ امیدوار بود که‌ خداوند از کرده‌های‌ حجاج‌ و برخى‌ دیگر از حکمرانان‌ اموی‌ درگذرد، اما گاه‌ نیز به‌ کنایه‌ از معاویه‌ و عایشه‌ خرده‌ مى‌گرفت‌ و از امام‌ على‌(ع‌)، امام‌ حسین‌(ع‌)، ابوذر و حجر بن‌ عدی‌ جانبداری‌ مى‌کرد. وی‌ در روزگار فرمانروایى‌ عبدالله‌ بن‌ زبیر در مکه‌ به‌ حج‌ رفت‌و با عبدالله‌ دیدار کرد و از وی‌ حدیث‌ شنید. سپس‌ به‌ کوفه‌ آمد، چندگاهى‌ به‌ پارچه‌فروشى‌ پرداخت‌ و از علقمه‌ حدیث‌ شنید. او همچنین‌ به‌ مداین‌ و واسط سفر کرد  و چهار سال‌ نیز در دمشق‌ به‌ سر برد. ابن‌ سیرین‌ که‌ به‌ بازرگانى‌ اشتغال‌ داشت‌ در حدود 93 هجری‌ تنها به‌ سبب‌ پیدا شدن‌ پلیدی‌ در یکى‌ از خمهای‌ روغنى‌ که‌ به‌ چهل هزار درهم‌ خریده‌ بود، همه‌ را دور ریخت‌ و با تحمل‌ خسارتى‌ هنگفت‌ به‌ زندان‌ افتاد. چون‌ انس‌ بن‌ مالک‌ در همان‌ سال‌ در بصره‌ درگذشت‌ و وصیت‌ کرده‌ بود که‌ ابن‌ سیرین‌ او را تجهیز و تکفین‌ کند، به‌ او اجازه‌ دادند تا برای‌ اجرای‌ وصیت‌ از زندان‌ بیرون‌ آید. ولى‌ ظاهراً او تا پایان‌ عمر نتوانست‌ بدهی های‌ خود را بپردازد. وی‌ در روزگار فرمانروایى‌ خشونت‌ بار عمر بن‌ هبیره‌ در عراق‌ نتوانست‌ ناخشنودیش‌ را از حکومت‌ وی‌ کتمان‌ کند و از پذیرفتن‌ مالى‌ که‌ ابن‌ هبیره‌ برایش‌ فرستاده‌ بود، سرباز زد .او ‌ منصب‌ قضا نیز نپذیرفت و ناچار یک‌ بار به‌ شام‌ و بار دیگر به‌ یمامه‌ گریخت‌، اما گاهی‌ به‌ صورت‌ پنهانى‌ به‌ بصره‌ مى‌آمد. ابن‌ سیرین‌ در واپسین‌ سال های‌ زندگى‌ به‌ بصره‌ بازگشت‌، اما در مراسم‌ تشییع‌ جنازه‌ حسن‌ بصری‌ که‌ یکصد روز پیش‌ از فوت‌ ابن‌ سیرین‌ رخ‌ داد، شرکت‌ نکرد. این‌ نشان‌ مى‌دهد که‌ ابن‌ سیرین‌ پس‌ از یک‌ دوستى‌ نزدیک‌، سرانجام‌ از حسن‌ کناره‌ گرفته‌ است‌، ولى‌ سبب‌ جدایى‌ این‌ دو و پیدایى‌ ضرب‌المثل‌ «جالس‌ الحسن‌ أو ابن‌ سیرین‌» معلوم ‌نیست‌، اما برخى‌ از گزارش ها نشان‌ مى‌دهد که‌ حسن‌ بصری برخى‌ از تکلف های‌ زاهدانة ابن‌ سیرین‌ را نمى‌پسندید و وجود او را باری‌ گران‌ برخود و خویشانش‌ مى‌دانست‌. همچنین‌ از موضع‌ ابن‌ سیرین‌ نسبت‌ به‌ حجاج‌ سخت‌ برآشفته‌ بود. بررسى‌ گذرا در روایات‌ و آراء ابن‌ سیرین‌ در صحاح‌ ششگانه‌ بیانگر این‌ واقعیت‌ است‌ که‌ نویسندگان‌ صحاح‌ به‌ ابن‌ سیرین‌ به‌ عنوان‌ فقیهى‌ برجسته‌ مى‌نگریستند.و رفتار و گفتارش‌ را حجّت‌ مى‌دانستند. در این‌ کتاب ها بیش‌ از آنکه‌ از او حدیثى‌ روایت‌ شده‌ باشد، شاهد فتواهایش‌ در بابهای‌ گوناگون‌ فقه‌ هستیم‌. ابن‌ سیرین‌ برای‌ احادیث‌ اهمیت‌ بسیار قائل‌ بود و مى‌گفت‌ که‌ این‌ حدیث ها دین‌ است‌، بنگرید که‌ دین‌ خود را از چه‌ کسى‌ مى‌گیرید. او در حفظ و نقل‌ حدیث‌ بسیار محتاط و دقیق‌ بود. و شاید همین‌ دقت ها موجب‌ شده‌ تا همة رجال‌شناسان‌ برجستة اهل‌ سنت‌ او را ثقه‌ و روایت هایش‌ را قابل‌ استناد بدانند.ابن‌ سیرین سی تن‌ از اصحاب‌ پیامبر(ص‌) را درک‌ کرد. و از کسانى‌ چون‌ انس‌ بن‌ مالک‌، ابوهریره‌، ابوسعید خدری‌، عبدالله‌ بن‌ عمر، شریح‌ قاضى‌، زید بن‌ ثابت‌، یحیى‌ بن‌ جزار، عمران‌ بن‌ حصین‌، عدی‌ بن‌ حاتم‌ ، ابودرداء و دیگران‌ روایت‌ کرد. ایوب‌ بن‌ ابى‌ تمیمه، عبدالله‌ بن‌ عون‌، هشام‌ بن‌ حَسّان‌، سلمة بن‌ علقمه‌، حبیب‌ ابن‌ شهید، یحیى‌ بن‌ عتیق‌، شعبى‌، قتاده‌ ، خالد حذاء، یونس‌ بن‌ عبید، سلیمان‌ تمیمى‌ و گروهى‌ دیگر از وی‌ روایت‌ کرده‌اند. در مورد نظر ابن‌ سیرین‌ در باب‌ نقطه‌گذاری‌ قرآن‌ روایتهای‌ متعارضى‌ نقل‌ شده‌ است‌.

محمد ابن‌ سیرین‌ و خوابگزاری[45]:                                                              . کتاب ها و نسخه‌های‌ خطى‌ گوناگونى‌ در فن‌ خوابگزاری‌ و با ترجمه‌ به‌ زبانهای‌ مختلف‌ به‌ نام‌ ابن‌ سیرین‌ وجود دارد، ولى‌ ملاحظات‌ زیر نشان‌ مى‌دهد که‌ وی‌ هیچ‌ نوشته‌ای‌ در این‌ زمینه‌ یا زمینه‌های‌ دیگر نداشته‌ است‌ و تنها روایت های‌ انگشت‌ شماری‌ از خوابگزاریهای‌ وی‌، آن‌ هم‌ در منابع‌ متأخّر آمده‌ است‌. شافعى‌، ابن‌ سعد، ابن‌ معین‌ و خلیفة بن‌ خیاط دربارة خوابگزاری‌ ابن‌ سیرین‌ سخنى‌ ندارند. پس‌ از اینان‌ احمد بن‌ حنبل‌  روایتى‌ آورده‌ که‌ نشان‌ مى‌دهد وی‌ چندان‌ به‌ خوابگزاری‌ و آنچه‌ در خواب‌ دیده‌ مى‌شود، اهمیتى‌ نمى‌داد. در پى‌ او جاحظ در این‌ باره‌ سه‌ روایت‌ از ابن‌ سیرین‌ نقل‌ کرده‌ که‌ دو مورد آن‌ توأم‌ با تردید است‌ سپس‌ بخاری‌ دو نکته‌ و یک‌ حدیث‌ به‌ واسطة او در مورد رؤیا نقل‌ کرده‌ است‌. ابن‌ قتیبه‌ روایتى‌ از او آورده‌ که‌ نشان‌ مى‌دهد وی‌ چندان‌ علاقه‌ای‌ به‌ خوابگزاری‌ نداشته‌ است‌، وکیع‌ هم‌ در این‌ باره‌ یک‌ روایت‌ آورده‌، و ابن‌ عبدربه‌ نیز روایتى‌ نقل‌ کرده‌ که‌ شخصى‌ در این‌ باب‌ با ابن‌ سیرین‌ شوخى‌ کرده‌ است‌. همچنین‌ ابن‌ حبان‌  به‌ خوابگزاری‌ وی‌ اشاره‌ای‌ کرده‌ است‌. به‌ رغم‌ سکوت‌ سی منبع‌ دربارة شهرت‌ ابن‌ سیرین‌ در خوابگزاری‌ و انتساب‌ نوشته‌ای‌ در این‌ فن‌ به‌ وی‌، ابن‌ ندیم‌، 385 هجری کتابى‌ به‌ نام‌ تعبیر الرؤیا به‌ او نسبت‌ داده‌ است و ابونعیم، 430 هجری نخستین‌ کسى‌ است‌ که‌ ده روایت‌ از خوابگزاری های‌ او را آورده‌ است‌  که‌ این‌ روایات‌ در هیچ‌یک‌ از منابع‌ پیش‌ از او یافت‌ نمى‌شود. حتى‌ خطیب‌ بغدادی‌ که‌ به‌ خواب‌ و خوابگزاری‌ علاقمند است‌، هیچ‌ اشاره‌ای‌ در این‌ مورد ندارد. ابن‌ عساکر چند روایت‌ از خوابگزاریهایش‌ را آورده‌ و ابن‌ خلکان[46]‌‌ از مهارت‌ زیاد وی‌ در این‌ فن‌ سخن‌ گفته‌ است‌. مزی‌  روایتى‌ از عبدالله‌ بن‌ شوذب‌ آورده‌ که‌ وی‌ در واسط با ابن‌ سیرین‌ دیدار کرده‌ و او مهارت‌ زیادی‌ در فن‌ خوابگزاری‌ داشته‌ است‌. ابن‌ خلدون‌ (808 هجری‌) [47] نیز ضمن‌ معرفى‌ وی‌ به‌ عنوان‌ یکى‌ از مشهورترین‌ عالمان‌ تعبیر رؤیا مى‌نویسد: قوانین‌ این‌ فن‌ از وی‌ اخذ و تدوین‌ شده‌ است‌. ابن‌ تغری‌ بردی‌ (874 هجری‌) [48]  هم‌ از او به‌ عنوان‌ «صاحب‌ التعبیر» یاد مى‌کند. با اینهمه‌ چگونه‌ مى‌توان‌ پذیرفت‌ که‌ ابن‌ سیرین‌ کتابى‌ نوشته‌ باشد، خاصه‌ آنکه‌ به‌ شدت‌ از نوشتن‌ حدیث‌ و هرگونه‌ مطلبى‌ پرهیز مى‌کرده‌ است‌. البته گفته می شود:‌ دربارة سبب‌ اینکه‌ چرا مترجمان‌ و نویسندگان‌ قرن های‌ بعد آثار خود را به‌ ابن‌ سیرین‌ نسبت‌ داده‌اند؟ آن‌ است‌ که‌ آنان‌ برای‌ مقبول‌ افتادن‌ آثارشان‌ ناگزیر بوده‌اند که‌ آنها را به‌ یکى‌ از بزرگان‌ متقدم‌ نسبت‌ دهند.

ابومحمد عبدالله‌(ابو عمرو) بن مقفع بن مبارک (143 - 106 هجری ) [49]

اِبْن‌ِ مُقَفَّع‌، ابومحمدعبدالله‌ بن مقفع بن مبارک متولد 106 هجری است. ابو محمد در کودکی‌ با پدرش به‌ بصره‌ رفت. پدر به‌ تربیتش‌ بسیار همت‌ گمارد، ادبا را گرد او جمع‌ مى‌آورد، یا او را به‌ مجالس‌ ایشان‌ مى‌برد، مبارک دو نفر به‌ نام های‌ ابوالغول‌ و ابوالجاموس‌ را که‌ از فصحای‌ عرب‌ بودند و پیوسته‌ از بادیه به‌ بصره‌ رفت و آمد داشتندرا به‌ آموزش‌ او گمارد، عبداللّه بن مقفع بن مبارک، پیش از اسلام آوردن کنیه اش ابوعمرو  بود و پس از  اسلام آوردن، مکنی به ابومحمد گردید. مبارک پدر مقفع والی خراج فارس و اهواز و بصره در زمان حجاج بن یوسف بود، که چون به مردم در گرفتن مالیات تعدی کرد، به امر حجاج بر دست های او چوب زدند و بر اثر این چوب ها، انگشتانش خشکیده و دستش میلرزید و به همین سبب به او مقفع می گفتند[50].                                                                      .                                                                                                    جهشیاری[51] آورده است. مسیح بن حواری تا قبل از 126 هجری، ولایت‌ شاپور (جور ) را بعهده داشت‌ وقتی ‌عبدالله‌بن‌عمربن‌عبدالعزیز، والی عراق‌ (126 هجری‌) مسیح‌ را از حکومت‌ عزل‌ کرد و سفیان‌ بن‌ معاویة مهلبى‌ را به‌ جایش‌ گماشت‌زمانی که سفیان‌ عازم‌ مرکز مأموریت‌ خود شد. اما مسیح‌ که‌ از مسلط نبودن‌ خلیفه‌ بر آن‌ دیار و آشوب های‌ بخش‌ شرقى‌ آگاه‌ بود، از‌ واگذاری ولایت‌ را به‌ سفیان‌ سرباز زد و پیشنهاد کرد که‌ یا 500 هزار درهم‌ بستاند و بازگردد، یا همین‌ مال‌ را بپردازد و بر کرسى‌ حکومت‌ نشیند. سفیان‌ نپذیرفت‌، ولى‌ ابن‌ مقفع‌ که‌ ظاهراً رابط میان‌ این‌ دو بود، کار را چندان‌ به‌ درازا کشاند تا مسیح‌ توانست‌ با افرادی‌ که‌ در این‌ شهر قدرت‌ داشتند و نیز یاران‌ خود مکاتبه‌ کرده‌، گروهى‌ گرد خود جمع‌ کند. چون‌ نیرومند شد، از سفیان‌ خواست‌ که‌ باز گردد. در نزاعى‌ که‌ میان‌ آنان درگرفت‌، مسیح‌ توانست‌ به‌ ضربه‌ای‌، ترقوة سفیان‌ را بشکند. سفیان‌ به‌ دورق‌ اهواز‌ گریخت‌ و کینة ابن‌ مقفع‌ را به‌ دل‌ گرفت‌. ‌ ابن مقفع  مدت طولانی‌ در کرمان‌ نماند، زیرا جنگهای‌ پى‌درپى‌ ابومسلم‌ و چند امیر طرفدار عباسیان‌، به‌ سرعت‌ همه قلمرو شرق را فراگرفت‌ و در132 هجری‌ دولت‌ اموی‌ فرو ریخت‌. و در نتیجه آن بزرگان‌‌ دولت اموی‌، برخى‌ کشته‌ شدند، برخى‌ پنهان‌ گشتند و بسیاری‌ نیز مورد عفو قرار گرفتند و در مقام‌ خود ابقا شدند، با اینهمه‌ ابن‌ مقفع‌ در امان‌ ماند، اما او کرمان‌ را ترک‌ گفت‌ و به‌ بصره‌ روی‌ آورد و آنجا، چنانکه‌ از مجموعة روایات‌ بر مى‌آید، در آسایش‌ و فراخى‌ زیست‌ و با بزرگان‌ به‌ رفت‌ و آمد پرداخت‌ و با معن‌ بن‌ زائده‌، مسلم‌ بن‌ قتیبه‌، عمارةبن‌ حمزه‌، ابن‌ ابى‌ لیلى‌ و ابن‌ شبرمه‌ دوست‌ شد. علاوه‌ بر این‌، برخى‌ به‌ دوستى‌ بسیار نزدیک‌ او با عبدالحمید کاتب‌ اهوازی(132 هجری) نیز اشاره‌ کرده‌اند. داستان‌ این‌ دوستى‌ را که‌ چگونگى‌ آن‌ بر ما پوشیده‌ است‌، جهشیاری‌  آورده‌است: که‌ عبدالحمید، دبیر با وفای‌ مروان‌ از چنگ‌ عباسیان‌ گریخت‌ و در یکى‌ از بلاد جزیره‌ ( شاید یکی از نواحی جزایر واقع در ذی قار باشد) پنهان‌ شد. چون‌ مأموران‌ عباسى‌ به‌ مخفى‌ گاه‌ او وارد شدند، دو کس‌ را آنجا یافتند که‌ هر دو ادعا کردند عبدالحمیدند. شخص‌ دوم‌، ابن‌ مقفع‌ بود و با چنین‌ ادعایى‌، مى‌خواست‌ خود را فدا کند و جان‌ دوستش‌ را نجات‌ دهد‌. در میان‌ یاران‌ ابن‌ مقفع‌ ‌ چند تن‌، از بزرگترین‌ شاعران‌ عرب‌ چون‌ حماد عجرد، حماد راویه‌ و مطیع‌ بودند. اما ابن‌ مقفع‌ به‌ شعر روی‌ نیاورد و ابیاتى‌ هم‌ که‌ از او باقى‌ مانده‌، یا به‌ او نسبت‌ داده‌اند، استثنایى‌ است‌ و در مناسبت هایى‌ خاص‌ سروده‌ شده‌ است‌. مجموعة این‌ ابیات‌ اینهاست‌: سه بیت‌ در رثای‌ ابن‌ ابى‌ العوجاء،یحیى‌ بن‌ زیاد ؛ یک‌ بیت‌ در جواب‌ سائل‌ ؛ دو بیت‌ در فقر و غنا ؛ یک‌ بیت‌ پندآمیز؛ سه بیت‌ در گلایه‌ از ابن‌ ابى‌ لیلى‌ ؛ دو بیت‌ در ستایش‌ خویش‌ هنگامى‌ که‌ سفیان‌ آهنگ‌ قتل‌ او کرد. علاوه‌ بر این‌ گویا قصیده‌ای‌ در باب‌ ماه های‌ رومى‌ داشته‌ که‌ نسخه‌ای‌ از آن‌ در ایاصوفیة استانبول‌ موجود است‌ و همراه‌ با ترجمة آلمانى‌ آن‌ نیز در برلین‌ چاپ‌ شده‌ است‌. قلم او را مثل شمشیر برنده بود و ابن مقفع وقتی منصور عباسی را هجو کرد، آنقدر بر منصور سخت آمد که منصور فریاد زد آیا کسی هست مرا از شر ابن مقفع نجات دهد؟ ابن مقفع، در ابتدا  کاتب داود بن عمر بن هبیره و سپس کاتب عیسی بن علی بود. او یکی از مترجمین از فارسی به عربی بود. از جمله آثار ابن مقفع: کتاب التاج و کتاب خداینامه در سیر و کتاب آیین نامه و کتاب کلیله و دمنه و کتاب مزدک و کتاب الادب الکبیر معروف به ما قرء حسیس و کتاب الادب الصغیر و کتاب الیتیمة در رسائل می توان نام برد[52]. ابن الندیم آنجا که بلغای عشره ناس را نام میبرد، عبداللّه بن مقفع را نخستین آنان می شمارد و نه تن دیگر عمارة بن حمزة و حجر بن محمد و محمد بن حجر و انس بن ابی شیخ و سالم و مسعدة و الهریر و عبدالجبار بن عدی و احمدبن یوسف هستند[53].

ابونواس حسن ابن هانی اهوازی (196 -133 هجری) [54]

حسن ابن هانی حکمی سال 133 هجری در اهواز متولد شد. او معروف به ابونواس اهوازی است. ابو‌نواس پیشگام و بنیانگذار شعر عاشقانه عرب بود. از او بعنوان یکی از بزرگترین شاعران کلاسیک عربی نام می برند. ابونواس استاد تمامی شاخه های شعر عربی زمان خویش بود، ابونواس در تصنیف های باده‌گساری و ستایش شراب (خَمریات) و شعرهایش در مورد شاهدبازی و پسردوستی (مُذکرات) شهرت دارد. روایت های فولکلور نیز از ابونواس هست. پدر ابونواس، هانی از عشیره طیء از عشایر بنی سعده اهواز است و مادرش جلبان از مردم جبال اهواز بود. و لقب حکمی ابونواس از آن جهت است، که جد پدری ابو نواس از سربازان مروان حکم بود. البته در مورد تاریخ تولد او اختلاف نظر وجود دارد، سال تولد ابونواس را از ۱۳۰ تا ۱۴۵ هجری قمری  نوشته‌اند. نام اصلی او «الحسن بن هانی الحکمی» و ابونواس نام مستعارش بود، او چون موهایی مجعد و مشکی داشت و به قولی لقب ابونواس بدلیل دو زلف او بود که بر دوش هایش حرکت می کردند. ابونواس، در کودکی پدرش را از دست داد و مادرش او را به عطاری برد تا کسب و کاری داشته باشد، ابونواس در آن موقع، تقریبا دوازده ساله بود. ابو نواس در کودکی و طبق عادت و سنت اعراب به مدت یک سال در میان عشیره بنی اسد زندگی کرد تا زبان وگفتارش عربی خالص و کامل باشد. تا روزی که ابواسامه والبة بن حباب؛ شاعر معروف عرب او را در بصره دید و با او آشنا شد. این آشنایی تأثیر زیادی در تکوین شخصیت او داشت، ظاهرا که ابونواس قبل از این آشنایی، والبه بن حباب را به خوبی می شناخت و شیفته اشعار او بود. ابن حباب بسیار او را دوست می‌داشت و در هر نشستی، سخن خود را با غزلی از این ابن نواس آغاز می‌کرد. پس از چند سال ابونواس در مکتب خانه‌های محمد ابن ادریس شافعی، احمد ابن حنبل، محمد ابن جعفر غندریه و خلف احمد حاضر شد. در سی سالگی، پس از ابراز عشق به دختری کنیز به نام جنان و تهمت هایی که مردم بصره به خاطر همین موضوع به او روا داشتند، به بغداد رفت. خیلی زود به خاطر شعرهای شوخی‌آمیز و طنزش، مشهور شد. در شعرهای او وصف‌ لذت های شراب نوشی (خَمریات) و عشق‌ورزی به پسران نوجوان (مُذکرات) هست.

 ابونواس جایی می گوید: « از برای پسرکان، ازدختران دست شسته‌ام و از برای شراب کهنه، آب زلال را از خاطر برده‌ام» او بسیار علاقه داشت که جامعه را با بیان مسائلی که مورد ممنوعیت اسلام بود، شوکه کند. او اولین شاعر عرب است که درباره استمناء نوشته و اگرچه «پسردوستی» را شایسته نمی‌دانست، اما آنرا بر ازدواج ترجیح می‌داد. ابونواس بارها به دلایل گوناگون از جمله دسیسه اطرافیان و متشرعین، رک‌گویی و شیطنت‌های گاه و بی‌گاه جنسی‌اش در زمان خلفای عباسی به زندان افتاد. ابونواس در زمره یکی از بزرگان ادبیات کلاسیک عربی به شمار می‌رود، هم چنین تاثیر زیادی بر نویسندگان و شاعران فارسی گوی پس از خود از جمله خیام، مولوی و بویژه حافظ داشت.صراحت او در بیان و نکوداشت پسردوستی، باعث آن شد تا در طول سالیان، مخالفان به سانسور آثار او بپردازند. تا آنجا که در سال‌های آغازین قرن بیستم میلادی، در سال ۱۹۳۲ نخستین سانسور نوین بر آثار او در قاهره روی داد، آنگاه که تمامی اشعار مربوط به پسردوستی او حذف شدند. همچنین در ژانویه ۲۰۰۱ میلادی تعداد شش هزار کتاب از اشعار همجنس‌بازی او توسط وزارت فرهنگ مصر به آتش کشیده شد. اشعارش در نهایت لطافت و بدیهه گویی و بسیار مشهور و در لغت هم به گفته جاحظ اعلم بود.

 تحصیلات علمی                                                                      دوره رشد و نمو ابونواس در اهواز مصادف با زمانی است که بصره در آن زمان از بزرگترین مراکز علمی و فرهنگی بود و دانشمندان برجسته ای داشت، او تحصیلاتش را در بصره ادامه داد و نه تنها در شعر و ادب، بلکه در علوم قرآنی و حدیث، صرف و نحو و اخبار و ایام عرب ممتاز شد. قرائت قرآن را از پیشوای قراء بصره (عقوب بن اسحاق حضرمی) یاد گرفت و حدیث را از بزرگترین حافظان حدیث (حمادبن زید ازدی) که چهار هزار حدیث از حفظ داشت، آموخت. البته اساتید دیگری مثل "حمادبن سلمه" که مفتی بصره و استاد "مسلم" صاحب صحیح مسلم، بود داشت. علم نحو را از "یونس بن حبیب" و علم اخبار و ایام عرب را از "خلف احمر" و "ابوزید انصاری" و "ابوعبیده معمربن مثنی"، برجسته ترین راویان بصره، تعلیم گرفت. ابونواس به علم کلام احاطه داشت، هم چنانکه در اشعارش معلوم است.

شاگردان ابونواس[55]                                                                                          از جمله شاگردان ابو نواس افراد بزرگی چون ابوهفان، محمدبن ادریس شافعی، احمدبن حنبل، و محمدبن جعفر غندریه، را می توان نام برد. ابونواس برای گذراندن زندگی، روزها کار می کرده و شبها در مجالس مختلف درسی در بصره شرکت می کرد. بنابر نقل (ابن قیتبه[56]، مسعودی، ابن منظور و دیگران) او به علومی که در آن زمان از طریق ترجمه آثار یونانی و هندی و غیره راه پیدا کرده بود که «علوم الاوائل» می گفتند، به علم نجوم، فلسفه و منطق آشنا بود! ابونواس بعد از مرگ والبه بن حباب با خلف احمر شاعر بزرگ مأنوس شد. او نیز این شاعر را بسیار دوست داشت و ظاهرا این شهرت (ابونواس) را او برایش انتخاب کرد.

ابونواس در بغداد                                                                      [57]   حسن بن هانی اهوازی بعد از اینکه در بصره به شهرت رسید به بغداد که آن روز مرکز حکومت عباسی (هارون الرشید) بود، رفت. اوایل با اشراف و بزرگان ادب دوستی و معاشرت کرد و کم کم به دربار هارون راه پیدا کرد و ندیم و مربی فرزندان او "قاسم و امین" شد. او هارون را بارها و بارها مدح می کرد و گاه تا مقام الوهیت می برد و گاه هم به خاطر هجوگویی و سروده های نازیبایش، مورد خشم هارون قرار می گرفت و حتی به زندان هم افتاد تا جائی که در دربار هارون، پایگاهش را از دست داد و بعدها اشعاری برای عذرخواهی سرود. از این رو ناچارا مدتها از بغداد به مصر رفت. در مصر هم با "خصیب" (حاکم مصر) و مجالس عیش او، همراهی می کرد و در مدح او شعر می گفت و هم در مجالس علمی می رفت و مباحثه داشت. بعد از یکسال مجددا از مصر به بغداد برگشت و این بار اشعاری، در ذم حاکم مصر و در مدح هارون و خشنودی او گفت. او سفری به حج داشت و در مکه از مجالس درس سفیان بن عینیه و دانشمندان دیگری بهره مند شد. ابونواس در برگشت به بغداد با خاندان نوبختی، مأنوس شد و به گفته آنها قصیده ای برای مدح هارون الرشید سرود و از گذشته خود اظهار پشیمانی کرد.خلیفه او را بخشید و بیست هزار درهم به او داد.

شخصیت ابونواس                                                                         .    اخباری متعدد درباره خوش گذرانی ها و هرزگی و بی بند و باری، اشعار کفرآمیز او و همنشینی اش با شاعرانی که پای بند اصول اخلاقی نبودند، از یک سو و زهدیات و مقام برجسته علمی او در علوم قرآنی و فقه و حدیث و اشعاری درباره وحدانیت خدا و حضرت رضا علیه السلام از سوی دیگر، شخصیت او را دوگانه کرده است. آنها که او را شیعه می دانند، دلیلشان اشعار و روایتی است که "ابن بابویه" نقل کرده که: زمانی که مأمون خلیفه عباسی، حضرت رضا علیه السلام را ولیعهد خود کرد، همه شاعران به جز "ابونواس" در مدح آن حضرت شعر می گفتند او را سرزنش کردند که چرا چنین کردی؟ او ضمن ابیاتی گفت:

           قیل انت اوحد الناس.حرا      اذ تفوهت بالکلام البدیه
           لک من جوهرالکلام بدیع      یثمرالدر فی یدی مجتنیه
          فعلی ماترکت مدح ابن موسی    والخصال التی تجمعن فیه
          قلت لا استطیع مدح امام              کان جبرئیل خادما لابیه
           قصرت السن الفصاحة عنه                        و لهذا الفریض لایحتویه

به من گفته شد که تو تنها مرد آزاده هستی. ناگاه که لب به سخن می گشایی
کلام تو سرشار از گوهرهای ادبی است که گویا گوهر را در اختیار انسان قرار می دهد.
پس چرا با این شرایط دست از ستایش فرزند موسی (امام رضا علیه السلام) و بازگو کردن خصالی که در اوست کشیده ای در پاسخشان گفتم: من توان ستایش امامی را که جبرئیل خدمتکارپدراوست،ندارم.زبان های گویا و فصیح از مدح او ناتوان هستند و به همین جهت شعر و سخن من نمی تواند آنگونه که سزاوار است او را مدح وستایش کند.در این موقع مأمون، دهان او را پر از مروارید کرد و بعد از تحسین، به تمام اشعار دیگر ترجیحش داد و معادل تمام صله شعرای دیگر به او هدیه داد. در مجموع او را مخلص اهل بیت و مداح و محب این خاندان گفته اند و آنچه که او را شاعری چند چهره ساخته، اعتقاد او به اصل مهمی که در زمان او بین فرقه های مختلف، بسیار بحث انگیز بوده و آن اصل اینکه، بخشش خداوند بی حد و حصر است پس هرچه گناه کنی، او می بخشد.

اشعار ابونواس[58] : اشعار او مرتب و مدون نبوده و بعد از زمان او، جمعی از ادباء و فضلاء، هر کدام موافق رویه مخصوص تدوین کردند. از نخستین افراد، نویسنده قرن چهارم هجری، علی بن حمزه اصفهانی برای گردآوری اشعار او بارها به بغداد رفت تا در سال 326 قمری به نسخه ای از دیوان او که به دست خاندان نوبختی جمع آوری شده بود، دست یافت که امروز از مهم ترین شرح های ابونواس است.

معاصران ابو نواس[59] : شاعران و دانشمندان بزرگی معاصر بود و معاشرت داشت. گویند که هیچ شاعری نبود که با او حسادت نمی کرد. فضل بن عبدالصمد رقاشی، هیثم بن عدی، ابان بن عبدالحمید لاحقی، اشجع اسلمی، احمدبن روح و دیگران از شاعرانی بودند که با او اشعاری به هجو، رد و بدل کرده اند. او همچنین با " ابوالعتاهیه " و " ابن مناذر " دو شاعر معروف دیگر روابط دوستانه داشت و با ابوالشیص، حسین بن ضحاک، دعبل خزاعی، ابوخالد فارسی و مسلم بن ولید معاشرت می کرد. از دیگر معاصران او ابوعبیده معمربن مثنی، ابوعمرو شیبانی، اصمعی، از راویان بزرگ بودند. فضل بن ربیع وزیر هارون الرشید نیز در آن زمان بود.

 وفات ابونواس: حسن بن هانی حکمی در حدود سالهای 195 تا 200 هجری، در بغداد وفات یافت. امروز آرامگاه وی در مقبره "شونیزیه" در تلی معروف به تل یهود در کنار نهر عیسی قرار دارد.

ابومحلم محمدبن هشام بن عوف التمیمی الشیبانی.

السعدی اللغوی (245 هجری)[60]

ابومحلم محمدبن هشام بن عوف التمیمی الشیبانی در اهواز بدنیا آمد و در آنجا رشد و نمو کرد. مولد او در آن سال بود که منصور خلیفه به حج شد، و وفات او در 245 هجری بوده است. ابواحمد عسکری در مورد ابومحلم گوید: او امام لغت و علم شعر و ایام ناس است ابومحلم از اهواز برای طلب حدیث مراراً بمکه و کوفه و بصره سفر کرد و از سفیان بن عیینه و جماعتی استماع حدیث کرد و به جهت بحر در زبان عربی به بادیه رفت و دیری نپائیدو علمای بسیاری مانند زبیربن بکار و ثعلب و مبرد از وی روایت دارند. مرزبانی از محمدبن یحیی و او از حسین بن یحیی روایت کند که الواثق باللّه خلیفه در خواب دید که از خدای تعالی درخواستی تا او را ه بهشت برد و برحمت خویش بپوشد و او را در زمره هالکین درنیاورد. و در خواب شنیدی که گوینده ای گوید: در زمره هالکین درنیاید جز آنکس که قلب او مُرت باشد بامدادان خلیفه از جلساء خویش تعبیر این خواب و معنی کلمه مُرت بپرسید کسی حقیقت آن ندانست پس ابامحلم را طلب کرد و او حاضر آمد و گزارش خواب خویش و معنی کلمه مُرت از وی سوال کرد. ابومحلم گفت : مُرت زمین قفر بی گیاه باشدو بنابراین گفته هاتف را معنی این است که در زمره هالکین درنیاید جز آنکس که دل او چون زمین مرده بی نبات از ایمان خالی باشد واثق گفت گواهی از شعر که لفظ مرت در آن آمده باشد بیار. ابومحلم دیری بیندیشیدو بیتی شامل این کلمه بخاطر نیاورد تا یکی از حضار گفت من شعری از بعض بنی اسد بیاد دارم و آن این است.

 

              و مرت ُ مُرورات یحار بها القطا


                                                              و یصبح ذوعلم بها وَ هْوَجاهل

 

پس ابومحلم بخندید و گفت گاهی انسان را از چیزهائی فراموشی آید که از آنچه در آستین دارد بدو نزدیکتر است پس صد شعر معروف از شعرای مشهور پی درپی بخواند که در همه کلمه مرت بیامده بود و واثق هزار دینار به او بخشید و منادمت مجلس خویش از او درخواست و او از قبول آن سر باز زد... مرزبانی از احمدبن محمد عروضی حکایت کند که ابومحلم گفت آنگاه که من بمکه آمدم ملازمت درس ابن عیینه میکردم و هیچ مجلس او از من فوت نمیشد روزی بمن گفت ای پسر پشت کار و استماعی نیکو داری ولکن بهره ای برنمیگیری گفتم چگونه گفت ازیرا که از سخنان من هیچ ننویسی گفتم من همه گفته های تو بدل سپارم و از بر کنم . و از این رو بنوشتن حاجت نیفتد او را سخن من استوار نیامد و دفتر یکی از شاگردان برگرفت و گفت آنچه امروز گفتم بازگوی و من بی تحریف حرفی گفته های او باز بگفتم پس مجلس دیگر از دفتر باز کرد و آنرا نیز از بر بخواندم ، ابن عیینه گفت: زهری از عکرمه و او از ابن عباس روایت آرد که بهر هفتاد سال کسی پیدا آید که همه چیز را بیاد گیرد و فراموش نکند و با دست بر من زد و گفت گمان برم که تو آنکس باشی: کتاب الانواء، کتاب الخیل، کتاب خلق الانسان از وی است. و ابن الندیم در کتاب الفهرست در باب الکتب المولفة فی الانواء نام او را برده و یکی ازکتب انواء را بدو نسبت کرده است.مورج گوید ابومحلم در حافظه بی نظیر بود چنانکه شبی جزوی در پانصد ورق از من به امانت گرفت و فردا بمن باز آورد، که همه را از  حفظ کرده است.

 

دعبل بن علی بن ورقاء الخزاعی( 264-148 ) هجری[61]

     ابوعلی، دعبل بن علی بن رزین بن عثمان بن عبدالله بن بدیل بن ورقاء دِعبِل خُزاعی متولد سال ۱۴۸ هجری و متوفای سال ۲۶۴ هجری است. خزاعی شاعر، ادیب و عالم شیعی که مدیحه‏سرا و ذاکر فضایل اهل بیت بود. دعبل از خانواده ای است که پنچ شهید در راه خدا داده اند[62]. از جمله سه فرستادگان پیامبر به یمن عبد الرحمن و محمد و عبد الله بن ورقاء ، و برادر چهارم آنان عثمان که از جنگجویان و شهدای جنگ صفین نیز بودند و پنجمین آنها نافع بن بدیل که در عهد رسول اکرم به شهادت رسید. در مورد نافع، پیامبر فرمودند:رحم الله نافع بن بدیل رحمة المبتغی ثواب الجهاد،صابراً صادق الحدیث إذا ما أکثر القوم قال قول السداد. و عدی بن حاتم در رثای نافع بن بدیل گفته است: أبعد عمّار و بعد هاشم وابن بدیل فارس الملاحم، نرجو البقاء مثل حلم الحالم وقد عضضنا أمس بالأباهدر ، رزین پدر بزرگ دعبل از شعرایی بود که ابن قتیبه از او یاد کرده است. پدر دعبل و عموی وی بنام عبدالله بن رزین از شعرای عصر خود بودند و پسر عموی وی محمد بن عبدالله معروف به أبی الشیص  صاحب دیوان شعر است. همچنین برادرش علی ابوالحسن بن رزین نیز از شعرای بنام بود. دعبل شعر را از  مسلم بن الولید  آموخت و ابو تمام از دعبل شعر آموخت. دعبل در اوایل جوانی بود که به درخواست هارون الرشید خلیفه عباسی به دربار او برای شعر سرایی به بغداد رفت. پس از مدتی از دربار هارون الرشید خارج شد و شروع به سرودن شعر در مدح اهل بیت نمود. دعبل سه امام از امامان شیعیان: امام موسی بن جعفر، امام رضا و امام جواد علیهم السلام را درک کرد. دعبل به دلیل شرایط سخت نتوانست نزد امام علی نقی (ع)برود ولی شهر سامرا را که امام در آن زندانی بود را سخت نکوهش کرد. زندگی دعبل تا زمان امام حسن عسکری (ع) ادامه داشت و او در مدح امام نیز شعر سروده ‌است. دعبل عمری طولانی داشت چنانکه خود می‌گفت: (أنا أحمل خشبتی على کتفی منذ خمسین سنة لست أجد أحداً یصلبنی علیها) ! « من پنجاه سال است که چوب خود را بر دوش میکشم تا شاید کسی مرا با آن بدار آویزد ولی کسی را نمی‌یابم که بدین کار دست زند». او در سال ۲۶۴ هجری در روستای سویسه اهواز و به نقلی در سوس با سَمّ معتصم عباسی به قتل رسید. و اکنون هم در سویسه جنوب شرق اهواز و نیز در سوس شمال غرب اهواز آرامگاه دارد. شیخ طوسی و شیخ نجاشی او را از یاران امام رضا به شمار آورده و در کتب رجال خویش، وی را به ستوده‏اند. درباره او گفته‌اند، هنگامی که در اهواز بر علی بن موسی رضا (ع)وارد شد، امام به او گفتند: «خوش آمدی ای دعبل، ای کسی که با دست و زبان خود یار و یاور مایی، خوش آمدی». گویند، اهالی قم  در گذرگاه شهر مسیرش را بستند و خواستند که پیراهنی که از امام رضا (ع) هدیه داشت به آنان در برابر سی هزار درهم بفروشد، دعبل امتناع کرد و آنان به زور پیراهن را از او گرفتند ، دعبل خشمگین شده و  آنان را تهدید کرد  که نزد امام رضا (ع) شکایت شان  خواهد کرد. پس أهل (قم)  رضایت او را با سی هزار درهم و یک آستین ازآن پیراهن جلب کردند. آثار دعبل: گفته‌اند دیوان او نزدیک سیصد ورقه بوده که صولی آنرا جمع‌آوری کرده‌است. دعبل چهار کتاب تألیف کرده‌است: الواحده فی المثالب العرب و مناقبها، در این کتاب سیاست بنی‌امیه را نکوهش کرده است. طبقات الشعرا ، از مهم‌ترین منابع ادبی می‌باشد شامل زندگی شاعران قبل از دعبل است. وصایا الملوک، دیوان شعر دعبل، شامل ده هزار بیت شعر از دعبل است.قصیده مدارس آیات[63] : قصیده‌ای مشهور در مدح اهل بیت که گفته‌اند از بهترین نوع مرثیه‌هایی است که در این زمینه سروده شده ‌است. بخشی از قصیده «مدارس آیات»:

نبی الهدی صلی علیه ملکیه               نبی الهدی صلی علیه ملکیه

اخاخاتم الرسل المصفی من القذی          و مفترس الابطال فی الغمرات

افاطم لو خلت الحسین مجدلاً               و قدمات عطشاناً بشط الفرات

و اذن للطمت الخد فاطم بعده              و اجریدت دمع العین فی الوجنات

پیامبر اسلام پیغمبر هدایت است و خدا بر او درود فرستاد و دعا می‌کنم که خداوند درودهای ما را به روان پاک او برساند او (علی) برادر خاتم پیامبران که از تمام پلیدی‌ها مبری و دور و از بین برنده کافران و مشرکان است. ای فاطمه اگر حسین را در کربلا بر روی زمین می‌دیدی که در کنار رود فرات با لب تشنه جان سپرده‌است. آنگاه از شدت حزن و اندوه دست به صورت می‌زدی و اشک چشم بر گونه‌های خود جاری می‌کردی.

محمدبن قاسم بن خلاد بن یاسر بن سلیمان ضریر (191 هجری) [64]

ابی عبدالله اهوازی، محمدبن قاسم بن خلاد بن یاسر بن سلیمان ضریر سال 191 هجری در اهواز بدنیا است. ابی عبدالله شاعر و ادیب و صاحب نوادر بود. او در بصره سماع حدیث کرد و از ابی عبیده و اصمعی و ابی زید انصاری و عتبی و جز آنان ادب فرا گرفت. او در چهل سالگی نابینا گشت. و یکی از فصیح ترین و با حافظه ترین مردمان و از ظرفای مشهور است و در ذکاء و فطنت و حاضرجوابی از امثال و نظراء او کس بپایه وی نرسید و او را با ابوعلی ضریر ماجراهای دلکش و اشعار نمکین است: اوگوید: اذا انا بالمعروف لم اثن صادقاً و لم اشتم النکس اللئیم، المذ مما ففیم عرفت الخیر و الشر باسمه و شق لی اللّه المسامع و الفما،
و نوادر او بسیار است. ابن الندیم در الفهرست گوید او مردی فصیح و بلیغ و حاضرجواب و شاعر بود و در آخر عمر نابینا گشت و میان او و ابی علی البصیر و همچنین بین او و ابی هفان مکاتبات و مهاجاتی است و اهل عسکرمکرم از زبان وی بترسیدندی و از اصمعی و دیگر علماء روایت دارد و ابن ابی طاهر در اخبار و نوادر ابی العیناء کتابی کرده است و دیوان شعر او نزدیک سی ورقه است و گوید این جمله از خط ابی علی بن مقله بترتیب و بلفظ نقل کردم. هم چنین صاحب اغانی نبذه ای از حکایت او آورده است. وفات ابوالعیناء در جمادی سال 283 و بقولی 282 هجری بوده است[65] .

 یعقوب بن اسحاق الدورقی الکعبی الاهوازی 246- 186 هجری[66]

ابن سکیت یعقوب بن اسحاق نحوی سال 186 هجری در دورق اهواز به دنیا آمد. ابن اسحاق دورقی از بزرگان ادب و لغت عرب بود. سکیت‌ لقب‌ پدرش‌ اسحاق‌ بود که‌ به‌ سبب‌ افراط در سکوت‌ بدان‌ ملقب‌ گردید. ابن‌ سکیت‌ در اهواز رشد و نمو کرد و سپس‌ همراه‌ خانواده‌اش‌ راهى‌ بغداد شد. پدر وی‌ نیز خود مردی‌ عالم‌ در نحو و به‌ ویژه‌ در لغت‌ و شعر بود  و از اصحاب‌ کسایى‌ به‌ شمار مى‌رفت‌. او علاقة وافری‌ به‌ تحصیل‌ فرزند خود داشت‌  و شاید انگیزة مهاجرت‌ او به‌ بغداد نیز همین‌ بوده‌ باشد. ابن‌ سکیت‌ از مجلس‌ درس‌ استادانى‌ چون‌ ابوعمرو شیبانى‌، فرّاء، ابن‌ اعرابى‌ ، اثرم‌ و نصران‌ خراسانى‌ که‌ همه‌ از مشاهیر علم‌ و ادب‌ آن‌ روز بودند، بهره‌ برد، در یکی از جلسات درس موقعی که استاد نام ابن سکیت را با لقب خوزی صدا می زند او بسیار ناراحت می شود و بعنوان اعتراض درس را ترک می کند و برای مدت طولانی در جلسات درس آن استاد حاضر نمی شود تا استاد را مجبور به عذر خواهی کرد.‌ ابن سکیت در کودکی و به‌ منظور آشنایى‌ بیشتر با زبان‌ فصیح‌ و اصیل‌ عربى‌ به‌ رسم‌ آن‌ روز در صحرا نزد بدویان‌ گذراند و چون‌ به‌ بغداد بازگشت‌، ضمن‌ بهره‌ گرفتن‌ از محضر دانشمندان‌ به‌ تعلیم‌ و تربیت‌ کودکان‌ پرداخت‌ و از جمله‌ چندی‌ با پدر خود در محلة درب‌ القنطرة بغداد به‌ این‌ کار مشغول‌ شد. سپس‌ آموزش‌ فرزندان‌ بزرگان‌ از جمله‌ فرزندان‌ محمد بن‌ عبدالله‌ بن‌ ابى‌ طاهر و متوکل‌ خلیفة عباسى‌ را برعهده‌ گرفت‌. وی‌ حتى‌ آنگاه‌ که‌ به‌ تدریس‌ در رشته‌های‌ گوناگون‌ ادب‌ مانند نحو، لغت‌، شعر، روایت‌ و علوم‌ قرآنى‌ مى‌پرداخت‌، باز از دانش‌اندوزی‌ باز نایستاد. و دیری‌ نپایید که‌ به‌ جرگة دانشمندان‌ عصر خود همچون‌ ابن‌ اعرابى‌ و ابوالعباس‌ ثعلب‌ پیوست‌  و به‌ عنوان‌ یکى‌ از بزرگ‌ترین‌ لغت‌شناسان‌ و سخن‌سنجان‌ شناخته‌ شد. یاقوت‌  او را پس‌ از ابن‌ اعرابى‌ سرآمد همة لغویان‌ خوانده‌ و ابوطیب‌ لغوی‌  علم‌‌ را منتهى‌ به‌ او دانسته‌ و در کار تألیف‌ از ثعلب‌ برترش‌ شمرده‌ است‌ و ابن‌ تغری‌ بردی‌  او را علامه‌ خوانده‌ است‌، اما با اینکه‌ دانش‌ وی‌ در لغت‌ این‌ چنین‌ مورد ستایش‌ قرار گرفته‌، او خود را در علم‌ نحو چیره‌دست‌تر مى‌دانسته‌ است‌. ابن‌ سکیت‌ علاوه‌ بر فعالیتهای‌ چشمگیرش‌ در نحو و لغت‌، در نهضت‌ گردآوری‌ و تدوین‌ اشعار عرب‌ که‌ از نیمة دوم‌ قرن دوم هجری‌ با رغبتى‌ فزاینده‌ آغاز شده‌ و تا اواخر قرن سوم‌ با شور و شوق‌ در شهرهای‌ بصره‌ و کوفه‌ و بغداد ادامه‌ یافته‌ بود ، نقش‌ بسیار مهمى‌ برعهده‌ داشت‌. او که‌ شاگرد اصمعى‌ و ابوعبیدة معمر بن‌ مثنى‌ بود و از آن‌ دو که‌ از پیشگامان‌ این‌ نهضت‌ بودند، روایت‌ مى‌کرد ، در ادامة کار آنان‌، به‌ گردآوری‌ دیوانها و آثار پراکندة بسیاری‌ از شعرای‌ کهن‌ از جمله‌ امرؤالقیس‌، زهیر بن‌ ابى‌ سلمى‌، نابغة ذبیانى‌، اعشى‌، عنترة بن‌ شداد، طرفة بن‌ عبد، عمرو بن‌ کلثوم‌ و بسیاری‌ دیگر از شعرای‌ اسلامى‌ و اموی‌، که‌ ذخایر گرانبهایى‌ برای‌ ادبیات‌ عرب‌ محسوب‌ مى‌شد و بیم‌ فراموشى‌ و نابودی‌ آنها مى‌رفت‌، همت‌ گماشت‌، ابن‌ سکیت‌ با کوشش‌ بسیار افزون‌ بر گردآوری‌ این‌ آثار، به‌ شرح‌ و تفسیر برخى‌ از آنها نیز پرداخت‌ . کمتر دیوانى‌ است‌ که‌ او آن‌ را روایت‌ (شفاهى‌ و یا کتبى‌) یا شرح‌ و تفسیر نکرده‌ باشد. او با حفظ این‌ ذخایر گرانبها از خطر نابودی‌، خدمت‌ ارزنده‌ای‌ به‌ ادبیات‌ عرب‌ کرد. و به‌ جرأت‌ مى‌توان‌ گفت‌ که‌ در مقایسه‌ با همگنانش‌ بیشترین‌ سهم‌ را در این‌ کار داراست‌. ابن‌ سکیت‌ که‌ به‌ سنت‌ پیامبر و عقاید دینى‌ خود بسیار پایبند بود، افزون‌ برگردآوری‌ و تدوین‌ اشعار به‌ جمع‌ و نقل‌ روایات‌ دینى‌ نیز پرداخت‌. ذهبى‌ او را بسیار دیندار و نیکوکار خوانده‌ است‌. و در منابع دیگر آمده که‌ وی‌ حتى‌ جان‌ بر سر عشق‌ به‌ اهل‌ بیت‌ نهاد. نجاشى‌ او را از نزدیکان‌ و خاصان‌ امام‌ محمدتقى‌(ع‌) و امام‌ على‌النقى‌(ع‌) به‌ شمار مى‌آورد و به‌ روایات‌ او از امام‌ محمدتقى‌(ع‌) اشاره‌ مى‌کند. علاوه‌ بر این‌ در برخى‌ روایات‌، از ملاقات‌ وی‌ با امام‌ على‌ بن‌ موسى‌الرضا(ع‌) سخن‌ رفته‌ است‌. او در نقل‌ روایت‌ مورد وثوق‌ و اعتماد علمای‌ رجال‌ است‌ .شاگردان‌ بسیاری‌ از وی‌ بهره‌ برده‌اند که‌ معروف‌ترینشان‌ اینانند: ابوالبشر بندنیجى، حرانى‌ که‌ به‌ گفتة خود او از 225 هجری‌ تا هنگام‌ مرگ‌ ابن‌ سکیت‌ در محضر او بوده‌ است‌. ابوسعید سکری‌، ابوعکرمة ضبى‌ و ابوحنیفة دینوری[67]‌ و.... گروه‌ بسیاری‌ نیز از او روایت‌ کرده‌اند از جمله‌: ابوالعباس‌ ثعلب‌ نحوی‌ معروف‌، احمد بن‌ فرج‌ مقری‌، محمد بن‌ عجلان‌ اخباری‌ و میمون‌ بن‌ هارون‌ کاتب‌ می توان نام برد. ابن‌ سکیت‌ شعر نیز مى‌سرود، ذهبى‌[68] شعر او را ستوده‌ است‌. حدود بیست بیت‌ از اشعار وی‌ در آثار ابوحیان‌ توحیدی موجود است‌. هنگامى‌ که‌ ابن‌ سکیت‌ به‌ سامرا رفته‌ بود، در آنجا مورد توجه‌ عبدالله‌ بن‌ یحیى‌ بن‌ خاقان‌ قرار گرفت‌. چون‌ عبدالله‌ متوکل‌ را از مقام‌ علمى‌ وی‌ آگاه‌ کرد، خلیفه‌ او را به‌ کار تعلیم‌ و تربیت‌ فرزندانش‌ معتز و مؤید گماشت‌. خطیب‌ بغدادی[69] می گوید‌: با وجود اینکه‌ برخى‌ او را از رفتن‌ به‌ دربار متوکل‌ برحذر داشتند و به‌ رغم‌ تعصب‌ شدیدی‌ که‌ در تشیع‌ به‌ او نسبت‌ مى‌دهند، مدتى‌ را در دربار متوکل‌ گذراند و به‌ گفتة ذهبى‌  ماهیانه‌ دو هزار درهم‌ دریافت‌ مى‌کرد و افزون‌ بر آن‌ گاهی از پاداش های‌ گرانبهایى‌ نیز بهره‌مند مى‌شد، چنانکه‌ در مجلسى‌ خلیفه‌ پنجاه هزار درهم‌ به‌ او بخشید. او به‌ تدریج‌ چنان‌ مورد توجه‌ خلیفه‌ قرار گرفت‌ که‌ در شمار ندیمان‌وی‌ درآمد. به‌ تأیید اکثر منابع‌ علت‌ قتل‌ او اظهار محبت‌ شدید نسبت‌ به‌ خاندان‌ على‌(ع‌) در برابر متوکل‌ بود که‌ پرسیده‌ بود: «فرزندان‌ من‌ معتز و مؤید نزد تو عزیزترند یا حسن‌ و حسین‌ فرزندان‌ على ‌»؟ او با اینکه‌ تقیه‌ مى‌کرد . اختیار از کف‌داد و در پاسخ‌ گفت‌: « قنبرخادم على‌(ع‌) از تو و فرزندان‌ تو برتر است‌». متوکل‌ از این‌ گفته‌ چنان‌ برآشفت‌ که‌ در دم‌ دستور داد زبان‌ وی‌ را از قفا بیرون‌ کشیدند،اما برخى‌ از منابع‌ علت‌ قتل‌ او را سرپیچى‌ از فرمان‌ خلیفه‌ دانسته‌اند که‌ از او خواسته‌ بود به‌ مردی‌ قریشى‌ ناسزا گوید.احتمالاً ماجرای‌ قتل‌ وی‌ نقشه‌ای‌ بوده‌ که‌ از پیش‌ آن‌ را تدارک‌ دیده‌ بوده‌اند. به‌ خصوص‌ که‌ گویند بی‌درنگ‌ ده هزار درهم‌ دیة او را به‌ خانواده‌اش‌ پرداختند ونیز اشاره‌ شده‌ است‌ که‌ همیشه‌ گروهى‌ در پى‌ تحریک‌ متوکل‌ برضد او بودند. درتاریخ‌ مرگ‌ او بین‌ 243 و 244 و 246 هجری اختلاف‌ است‌.                                                                                                       

تالیفات ابن سکیت دورقی[70] :.                                                                    .        1- اصلاح‌ المنطق‌، کتابى‌ است‌ در لغت‌ که‌ از معروف‌ترین‌ آثار اوست‌ و تا دیرگاهى‌ پس‌ از وی‌ توجه‌ و ستایش‌ علمای‌ لغت‌ را برانگیخته‌ و مورد استناد آنان‌ بوده‌ است‌. مؤلف‌ در این‌ کتاب‌ بسیاری‌ از واژه‌های‌ عربى‌ را به‌ صورت‌ صحیح‌ آن‌ ضبط کرده‌ و آنها را از جنبه‌های‌ صرفى‌، فصاحت‌ و عدم‌ فصاحت‌، نادر یا شاذ بودن‌ و جز آنها مورد بررسى‌ قرار داده‌ است‌. این‌ اثر از معتبرترین‌ کتابهای‌ لغت‌ به‌ شمار مى‌رود و شرحها و تلخیصهای‌ بسیاری‌ که‌ بر آن‌ نوشته‌ شده‌، دلیل‌ این‌ مدعاست‌. سزگین‌ به‌ تفصیل‌ در مورد شرح ها، تلخیص ها و ردّیه‌های‌ آن‌ بحث‌ کرده‌ است‌, این‌ اثر نخستین‌ بار در قاهره‌ ( 1368ق‌/1949م ‌) به‌ کوشش‌ عبدالسلام‌ محمد هارون ‌و احمد محمد شاکر به ‌چاپ‌رسیده‌است.

2- الاضداد: این‌ اثر که‌ به‌ شرح‌ معانى‌ متضاد کلمات‌ پرداخته‌ است‌، سال 1912 میلادی‌ به‌ کوشش‌ اگوست‌ هافنر به‌ همراه‌ دو اثر دیگر از اصمعى‌ و سجستانى‌ با عنوان‌ ثلاثة کتب‌ فى‌ الاضداد در بیروت‌ به‌ چاپ‌ رسیده و سال1980 میلادی ‌نیز در همانجا تجدید چاپ ‌شده ‌است‌.

 3- الالفاظ، کتابى‌ است‌ دربارة واژه ‌های‌ متشابه‌ در یکصد وچهل و هشت فصل‌. روش‌ کار ابن‌ سکیت‌ در این‌ اثر براساس‌ تقسیم‌بندی‌ موضوعى‌ است‌، از قبیل‌: الغنى‌ و الخصب‌، الفقر و الجدب‌، الجماعة، الکتائب‌ و جز آنها. ابن‌ قتیبه‌ بیشتر این‌ فصول‌ را در کتاب‌ ادب‌ الکاتب‌ خود بدون‌ اشاره‌ به‌ اثر و نام‌ ابن‌ سکیت‌ آورده‌ است‌. این‌ کتاب‌ در بیروت‌ با عنوان‌ تهذیب‌ الالفاظ به‌ همراه‌ اضافاتى‌ از نسخه‌های‌ گوناگون‌ (1896- 1898م‌) به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌. نام‌ دیگر این‌ کتاب‌ کنز الحفاظ است‌ و گویا با کتابى‌ که‌ ازهری‌ آن‌ را به‌ همین‌ نام‌ و در سی جلد معرفى‌ کرده‌،یکى‌ نیست‌. مختصر تهذیب‌ الالفاظ نیز با تعلیقاتى‌ از شیخو در1897م‌، دربیروت ‌به ‌چاپ ‌رسیده ‌است‌.

 4- القلب‌ والابدال: این‌ کتاب‌ سال 1903م‌ به‌ کوشش‌ اگوست‌ هافنر در بیروت‌ و سال 1905م‌ در لایپزیگ‌ در مجموعه‌ای‌ به‌ نام‌ الکنز اللغوی‌ فى‌ اللسن‌ العربى‌ ونیز در 1978م‌ باعنوان‌ الابدال‌به‌کوشش‌محمدشرفدرقاهره‌چاپ‌رسیده‌است‌..                                                 5- شرح‌ دیوان‌ الحطیئة، نخستین‌ بار در 1958م‌ در قاهره‌ منتشر شد و بار دیگر در 1987م‌ به‌ کوشش ‌نعمان ‌محمد امین‌ طه ‌به ‌چاپ ‌رسید.                                 .                                                        6- شرح‌ دیوان‌ الخنساء، در بیروت‌ (1896م‌) به‌ کوشش‌ لویس‌ شیخو به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌.
7- دیوان‌ طرفة بن‌ عبد به‌ روایت‌ ابن‌ سکیت‌،به‌ کوشش‌ احمد بن‌ امین‌ شنقیطى‌ در قازان‌ (1909م‌) چاپ‌ شده‌ است‌.                                                         .                                                                              8- شرح‌ دیوان‌ عروة بن‌ ورد، این‌ کتاب‌ نخستین‌ بار در1923 میلادی‌ ضمن‌ مجموعه‌ای‌ شامل‌ پنج دیوان‌ در قاهره‌ و بار دیگر به‌ کوشش‌ عبدالمعین‌ ملوحى‌ در دمشق‌ به‌ چاپ‌ رسید.      . 9- شرح‌ دیوان‌ قیس‌ بن‌ خطیم‌، به‌ کوشش‌ کووالسکى‌ در لایپزیگ‌ (1914م‌) انتشار یافت.  10- شرح‌ دیوان‌ مزرّد ، به‌ کوشش‌ خلیل‌ ابراهیم‌ عطیة در بغداد (1962م‌) انتشار یافت..      11- شرح‌ دیوان‌ نابغة ذبیانى‌ نخستین‌ بار (1968م‌) به‌ کوشش‌ شکری‌ فیصل‌ در بیروت‌ و نیز به‌ کوشش‌ محمد طاهر بن‌ عاشور در تونس‌ (
1976م ‌) به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌.               .                12- قسمتى‌ از کتاب‌ المثنى‌ و المکنى‌ نیز با نام‌ کتاب‌ الحروف‌ التى‌ یتکلم‌ بها فى‌ غیر موضعها، به‌ کوشش‌ عبدتواب‌ در قاهره‌ (1969م‌)به‌چاپ‌رسیده‌است‌.                      

آثارخطی ابن سکیت دورقی[71] : .                                                                 1- البحث‌، سه‌نسخه‌ ازآن‌ در دارالکتب‌ (قاهره‌) و یک‌ نسخة دیگر در کتابخانة تیموریه‌ موجود است 2- المقصور و الممدود، نسخه‌ای‌ از آن‌ در کتابخانة عارف‌ حکمت‌ در مدینه‌ به‌ کتابت‌ ابویوسف‌ موجود است‌ که‌ صحت‌ انتساب‌ آن‌ به‌ ابن‌ سکیت‌ دقیقاً روشن‌ نیست‌ 3- منطق‌ الطیر و منطق‌ الریاحین‌، نسخه‌ای‌ از آن‌ در کتابخانة آستان‌‌ رضوی‌ موجود است‌.                                                                                                               آثار منسوب‌:.                                                                                       1- الابل 2- الاجناس‌ الکبیر 3- الارضین‌ و الجبال‌ و الاودیة 4- الاصوات‌5- الامثال‌ 6- الانساب‌ 7- الانواع 8- الایام‌ و اللیالى 9- البیان‌ 10- التصغیر11- التوسعة فى‌ کلام‌ العرب‌ 12-خلق‌ الانسان‌13- الدعاء 14- الزبرج‌  15-السرج‌ و اللجام‌16- سرقات‌ الشعراء و ماتواردوا علیه‌ 17- الطرق‌18- الطیر19- فَعَل‌َ و اَفْعَل‌َ 20- المثنى‌ و المبنى‌ و المکنى21-المذکر و المؤنث‌22- معانى‌ الابیات‌23- معانى‌ الشعر الکبیر 24-معانى‌ الشعر الصغیر25-النبات‌ و الشجر 26- النوادر 27- الوحوش‌ 28- الحشرات‌ 29- ماجاء فى‌ الشعر و ما حُرّف‌ عن‌ جهته‌.

ابو اَحْمَدِ حسن بن عبدالله بن سعید عَسْکَری (382 -293 هجری)[72]

ابو احمدحسن بن عبداللـه بن سعید عسکری سال 293 هجری در عسکر مکرم اهواز بدنیا آمد. ابو احمد عسکری لغت‌شناس، ادیب و محدّث اهوازی در هفتم ذیحجه سال 382 هجری قمری وفات یافت. نسبت عسکری ابو احمد از عسکر مکرم اهواز است،که نواحی امتداد یافته از شوشتر تا واسط را در بر می گرفت. عسکر مکرم همان محل لشکرمکرم، سردار حجاج است که در نزدیکی شهر اهواز است. عسکر مکرم (بندقیل) در قرون اولیه اسلامی شهری آباد بوده است. ابو احمد در اهواز نزد پدر و عموی خود تحصیل کرد. سپس برای ادامه تحصیل به بغداد، بصره و واسط سفر کرد. در بغداد نزد ابن دُرَید جمهره اللغه و اشعار امرؤالقیس و نزد محمدبن قاسم تمیمی، نسّابه معروف، علم انساب را فرا گرفت. همچنین از محضر استادان دیگری چون ابوبکر ابن انباری، ابوبکر صولی، محمد بن جریر طبری، ابوالحسن اخفش، ابوبکر بن سراج، نفطویه، عبدان اهوازی، ابن زُهیر تُسْتَری، ابوالقاسم بغوی و ابوداوود سجستانی که همه از دانشمندان برجسته روزگار خود به شمار می‌روند، بهره برد. وی در طول عمر خود استادان بسیاری داشته که دست کم نودو پنچ تن از آنان را تنها در کتاب خود، تصحیفات المحدّثین یاد کرده است. ابواحمد در 349 هجری برای کسب علم و نیز دیدار برادرش ابوعلی محمد به همراه ابوبکر جِعابی راهی اصفهان شد و در آنجا نیز از استادانی چون محمدبن علی بن جارود و احمد بن موسی بن اسحاق انصاری و فضل بن خصیب حدیث شنید. به گفته ابونعیم وی چندین‌بار دیگر، از جمله در 354 هجری به اصفهان سفر کرد و مدتی را نیز در ری گذراند. سپس به اهواز موطن خود بازگشت و در شهرهای مختلف اهواز از جمله عسکر مکرم و تستر به تدریس پرداخت و دانش‌پژوهان از اطراف و اکناف نزد وی شتافتند و مجالس درسش با اقبال شدید مردم و به خصوص دانشمندان روبه‌رو گردید. ابواحمد عسکری به زودی شهرتش بالا گرفت و سرآمد علمای روزگار خود شد. وی مدتی را نیز در بصره به نقل اخبار و نوادر و شعر و ادب گذراند. ابواحمد در طول عمر خود شاگردان بسیاری تربیت کرد که در میان آنان گروهی از دانشمندان لغت و ادب و حدیث به چشم می‌خورند. از معروف‌ترین شاگردانِ وی خواهرزاده‌اش ابوهلال عسکری، ابونعیم اصفهانی و شیخ صدوق را می‌توان نام برد. بسیاری نیز از او روایت کرده‌اند، که یاقوت حموی[73] آنان را شمار ناپذیر دانسته و تنها حدود بیست تن از آنان را نام برده است. ابوسعد احمدبن محمد بن عبداللـه مالینی و ابوالحسین محمد بن حسن اهوازی که از استادان خطیب بغدادی بوده‌اند و نیز ابوبکر محمد بن احمد بن عبدالرحمن وادعی، عبدالواحد بن احمد بن محمد باطِرقانی و ابوالحسن احمد بن محمد بن زَنجویه در زمره راویان او بوده‌اند. ابواحمد بن سعید عسکری از راویان خطبه شقشقیه نهج البلاغه بوده و روایات دیگری نیز از حضرت علی(ع)، از جمله وصیت آن حضرت به فرزندش امام حسن(ع) را نقل کرده است، از همین‌رو برخی او را شیعه خوانده‌اند، اما به گفته ابن جوزی[74]، وی به معتزله گرایش داشته است. ابواحمد با برخی از ادیبان و شاعران روزگار خود از جمله ابورِیاش قبسی و ابن لَنکک مراوده داشته و صاحب بن عباد، وزیر مؤیدالدوله نیز سخت شیفته او بوده است. به نوشته برخی منابع، صاحب بن عباد چندین‌بار از او دعوت کرد تا همچون دیگر علماء نزد وی رود، اما ابو احمد عسکری هر بار بیماری و سالخوردگی را بهانه کرد و از حضور در دستگاه وی امتناع ورزید، تا سرانجام صاحب، مؤیدالدوله را ترغیب کرد تا از نواحی اهواز بازدید کند و به این بهانه توانست همراه مؤیدالدوله، ابواحمد را در عسکر مکرم ملاقات کند. صاحب بن عباد در این دیدار بیش از پیش به گستردگی دانش وی پی برد و او را عطایای فراوان داد و مقرریی برایش تعیین کرد که تا اواخر عمر از آن بهره‌مند بود. علاقه صاحب بن عباد نسبت به ابواحمد به حدّی بود که پس از مرگ وی در رثایش ابیاتی سوزناک سرود. برخی وفات ابو احمد عسکری را در 387 هجری دانسته‌اند که با توجه به قراینی صحیح نیست. از جمله اینکه صاحب بن عباد که وی را رثاء گفته، خود در 385 هجری درگذشته است. برخی منابع کهن به علت مشابهت نام و نسبت ابواحمدبن سعید عسکری با نام و نسبت ابوهلال عسکری بین آن دو خلط کرده‌اند و دچار این اشتباه شده‌اند (که شغل بزازی ابوهلال را به اشتباه به ابواحمد نسبت داده‌اند) و حتی امروزه کتاب تصحیفات المحدّثین ابو احمد اشتباهاً به نام ابوهلال عسکری منتشر شده است. آثار چاپ شده: تصحیفات المحدّثین. ابو احمد در این اثر به ذکر تصحیفات و تحریفاتی که از جانب برخی محدّثان صورت گرفته، پرداخته است. وی کتاب را به سه بخش عمده تقسیم کرده است: بخش اول را به تصحیفات محدّثان و راویان اختصاص داده و در آن به اشتباهاتی که آنان در نقل و ضبط اشعار و اخبار و حتی آیات قرآن مرتکب شده‌اند، اشاره کرده است. در بخش دوم به شرح تصحیفاتی که در احادیث پیامبر(ص) رخ داده، پرداخته و بخش سوم را که بیشترین حجم کتاب را تشکیل می‌دهد، به اشتباهاتی که در ضبط اسامی برخی از صحابه و تابعین و محدّثان پدید آمده، اختصاص داده است. این کتاب گرچه موضوعش تصحیفات و تحریفات است، حاوی اطلاعات و اخاری بکر و تازه، به خصوص درباره صحابه و تابعین و برخی از محدّثان و شعرا و دیگر دانشمندان نیز هست. به گفته خود مؤلف، وی کتابی جامع درباره تصحیفاتی که راویان اخبار و احادیث پیامبر(ص) و ناقلان آثار منظوم و منثور مرتکب شده‌اند، تألیف کرده که به درخواست برخی از علمای روزگار خود، به دو کتاب مجزا تقسیم نموده و یکی را تصحیفات المحدثین و دیگری را شرح مایقع فیه التصحیف و التحریف نام داده است. مؤلف نیز کتابی به نام اخبار المصحّفین نیز داشته که گزیده‌ای از آن در ظاهریه موجود است. کتاب تصحیفات المحدّثین سالهای (1311، 1318، 1322) هجری در حاشیه النهایه فی غریب الحدیث ابن اثیر در قاهره به چاپ رسیده است. سال 1408 هجری نیز احمد عبدالشافی آن را اشتباهاً به نام ابوهلال عسکری در بیروت به چاپ رسانیده است.[75]                                 2- التفضیل بین بلاغتی العرب و العجم، از نخستین رساله‌هایی است که در علم بلاغت نوشته شده است. مؤلف در این رساله علم بلاغت را منحصر به عرب ندانسته واز این‌رو درمقدمه رساله بطور خلاصه به تعریفاتی که برخی رومیان، یونانیان درباره بلاغت کرده‌اند،پرداخته و سپس ابیاتی کوتاه از اشعار عرب و پاره‌هایی ازسخنان و نوشته های بزرگان را آورده است.این رساله ضمن کتاب التحفه البهیه و الطرفه الشهیه در سال (1302هجری ) در قسطنطنیه به چاپ رسیده است. 3 - شرح مایقع فیه التصحیف و التحریف، از نخستین کتابهایی است که در باب تصحیف نوشته شده است و چنانکه گفتیم، جزئی است از کتابی جامع‌تر در همین موضوع که حمزه اصفهانی(360 هجری ) معاصر ابواحمد عسکری، کتاب التنبیه علی حدوث التصحیف را اندکی قبل از وی تألیف کرده و اگر چه بسیاری از روایات این دو کتاب با یکدیگر اشتراک دارند، به یقین نمی‌توان گفت که ابواحمد از کتاب حمزه اصفهانی بهره برده است. زیرا در هیچ‌جا از کتاب ابو احمد نامی از حمزه اصفهانی به میان نیامده است. ابواحمد در این کتاب بیشتر به شرح واژه‌هایی که رسم خط مشابه دارند و گاه خواننده را دچار اشتباه می‌کنند، پرداخته است. وی کتاب خود را به چهل و یک باب تقسیم کرده و همانگونه که در مقدمه آن می‌گوید، گرچه اساتیدش اغلب بصری بوده‌اند و خود نیز به مکتب بصره تمایل داشته، بدون هیچ تعصبی کتاب خود را با ذکر اشتباهات بصریان شروع کرده است. در بخش نخست کتاب روایاتی در باب مذمت تصحیف جمع‌آوری کرده و اشتباهات و تصحیفاتی را که برخی از راویان نخستین در نقل متون عربی مرتکب شده‌اند، یادآور شده است. در بخش دوم به شرح مشکلات و گرفتاریهایی که اینگونه تصحیفات به وجود می‌آورند، پرداخته و بخش سوم را به ذکر نمونه‌هایی از تصحیفات و تحریفات مضحک اختصاص داده است. از بخش چهار تا بخش سی و دو نمونه‌هایی از تصحیفات و اشتباهات راویان معروف کهن، از جمله عمر بن علاء، خلیل بن احمد، عیسی بن عمر، ابوعبیده معمر بن مثنّی آورده و بخشهای پایانی را به اشتباهاتی که در نقل اشعار شاعران کهن از جمله امرؤالقیس، نابغه ذُبیانی، زُهَیر و اعشی و نیز تصحیفاتی که در نام شاعران، ایام العرب، انساب و اماکن وارد شده، اختصاص داده است. این کتاب بارها به چاپ رسیده است، ازجمله در قاهره (1324هجری) در حاشیه تلخیص النّهایه ابن اثیر و نیز در قاهره (1963م) به کوشش عبدالعزیز احمد و همچنین در دمشق (1401ق/1981م) به کوشش محمد یوسف به چاپ رسیده است.                              .                                                                              4- المصون فی الادب، اثری است در نقد ادبی، اما نه نقد ادبی به معنای امروزی آن، بلکه به همان معنای ابتدایی که مایه‌های نخستین آن را در روایات و آثار کهن عرب با عباراتی از قبیل « هو اشعر من...» یا « هذا افضل بیت...» می‌توان یافت. این کتاب تنها از لحاظ گزینش روایاتی در زمینه نقد شعر و نثر حائز اهمیت است و از این‌رو می‌توان آن را مجموعه‌ای نسبتاً مفید خواند، گرچه نکات عمده‌ای افزون بر آنچه در آثار پیشینیان نامداری چون ابن قتیبه و جاحظ آمده، ندارد. مؤلف که در این اثر مانند معاصرانش از آثار راویان شعر بهره جسته، تنها به نقل روایات اکتفا کرده و کمتر به داوری درباره اشعار پرداخته است. این کتاب از جمله مآخذ مورد استفاده نویسندگان در نسل های بعد بوده و به خصوص شاگرد وی ابوهلال عسکری در کتابهای الصناعتین و دیوان المعانی از آن بهره بسیار برده است، چندانکه در کتاب اخیر کمتر روایتی است که از قول ابواحمد عسکری نقل نشده باشد. از این‌رو این کتاب را در واقع باید از آنِ ابواحمد و به روایت ابوهلال دانست. ابوهلال خود نیز در مقدمه کتاب  از آن به عنوان اثری یاد می‌کند که گردآوری شده و نه تصنیف. کتاب المصون فی الادب به کوشش عبدالسلام محمد هارون در کویت ( 1984م ) به چاپ رسیده است.  

ب- آثارخطی:الحکم و الامثال. نسخه‌ای از آن در کتابخانه زکی پاشا در قاهره موجود است.  ج ـ آثار یافت نشده : 1- تصحیح الوجوه و النظائر2- راحه الارواح 3- الزواجر و المواع. 4- صناعه الشعر(یا علم النظم) 5- علم المنطق 6- ما لحن فیه الخواص من العلماء7- المختلف و المؤتلف[76].

حسن بن عبداللّه ابوهلال اللغوی العسکری( 395-325هجری )[77]

حسن بن عبداللّه بن سهل بن سعید بن یحیی ابوهلال اللغوی العسکری سال 325 هجری در اهواز بدنیا آمد[78]. ابو هلال از ادبای عرب مشهور  قرن چهارم هجری است، او در عسکر مکرم یکی از شهرهای معروف اهواز بدنیا آمد و در همانجا رشد و نمو کرد. ابو هلال کتاب صناعتین را به صورت مقدمه‌ای در مباحث علوم بلاغت زبان عربی تألیف کرده است. یاقوت حموى در «معجم‏الادباء» وفات او را 395 هجرى یاد کرده است. ابوهلال عسکرى و دایی دانشمندش ابواحمد، اهوازی الاصل و اهل عسکر مکرم، یا بندقیل کنونى بوده‏اند که به صورت دهى هنوز باقى است. نام عسکر مکرم به آن سبب است که ( مکرم ) فرمانده سپاه حجاج آنجا را بنا کرد و به نام عسکر مکرم شهرت یافته است.                                                      

            انی نشات بارض لا تشب بها                     نار المجوس و لا تبنی بها البیع

 یاقوت در معجم الادباء آورده است  که ابوطاهر سلفی گفت: ابواحمد را تلمیذی بود که نام او و نام پدرش موافق اسم او و پدر او و نیز عسکری بود و غالباً این استاد و شاگرد را بهم مشتبه کنند لیکن آنگاه که حسن بن عبداللّه العسکری الادیب گویند مراد ابوهلال حسن بن عبداللّه بن سهل بن سعید بن یحیی اللغوی العسکری است. و از رئیس ابوالمظفر محمدبن ابی العباس ابیوردی رحمه اللّه در همدان از حال ابوهلال پرسیدم او بر وی ثنا گفت و بعلم و عفت او را وصف کرد و گفت برای احتراز از طمع و دنائت و تبذل، شغل بزازی می ورزید و فصلی در پاسخ پرسش های من راجع به ابی هلال بیان کرد وگفت شعرو ادب بر دانسته های او غالب بود و او کتابی دارد در علم لغت موسوم به التلخیص و آن کتابی مفید باشد و نیز کتاب دیگر بنام کتاب صناعتی النظم و النثر که آنهم براستی کتابی سودمند است . و از جمله کسانی که از وی روایت کرده اند در ری ابوسعد السّمّان حافظ و در اهواز ابوالغنائم بن حماد المقری و در عسکرمکرم، ابوحکیم احمد بن اسماعیل بن فضلان و جز آنان باشند. و از شعر او ما را ابوطالب محمدبن المقری املاء انشاد کرده است. و قاضی ابواحمد الموحدبن محمدبن عبدالواحدبن الحنفی در تستر برای ما حکایت کرد که ابوحکیم احمدبن اسماعیل بن فضلان العسکری روایت کرد که ابوهلال ابیاتی را از خود برای ما در عسکر انشاد کرد: و قاضی ابواحمد نیز در تستر روایت کرد که ابوحکیم لغوی روایت کرد که ابوهلال عسکری از اشعار خویش قطعه ذیل را بر ما انشاد کرد. و ابوغالب حسین بن احمدبن حسین" قاضی سوس" از مظفربن طاهربن جراح روایت کند که ابوهلال ابیات ذیل را از شعر خویش برای ما انشاد کرد. تا اینجا روایت سلفی از ابی هلال عسکری بودو کسان دیگر گفته اند که ابوهلال خواهرزاده ابی احمد بود و علاوه بر کتبی که سلفی برای ابوهلال نام برده است کتب زیرین را نیز از او شمرده اند:                                                                                              .      کتاب جمهرة الامثال، کتاب معانی الادب، کتاب من احتکم من الخفاء الی القضاة، کتاب التبصرة و هو کتاب مفید، کتاب شرح الحماسة، کتاب الدرهم و الدینار، کتاب المحاسن فی تفسیر القرآن خمس مجلدات، کتاب العمدة، کتاب فضل العطاء علی العسر، کتاب ما تلحن فیه الخاصة، کتاب اعلام المعانی فی معانی الشعر، کتاب الاوائل، کتاب دیوان شعره، کتاب الفرق بین المعانی، کتاب نوادر الواحد و الجمع[79].                                                 .        یاقوت حموی گوید: امّا در امر وفات او چیزی بما نرسیده است جز اینکه در آخر کتاب الاوائل که یکی از مولفات اوست عبارت ذیل را دیدم : و فرغنا من املاء هذا الکتاب یوم الاربعاء لعشر خلت من شعبان سنة 395 و اشاعری نیزگفته است. 

 

 

آثار: علاوه بر «کتاب الصناعتین الکتابه و الشعر ابوهلال و کتاب «التلخیص‏» در فن لغت نیز، تالیفاتى دارد. از آن جمله: «جمهرة الامثال‏»، «معانى الادب‏»، «من احتکم من الخلفاء الى القضاة‏»، «التبصره‏»، «شرح الحماسه‏»، «الدرهم و الدینار»، «المحاسن فى تفسیرالقرآن‏»، «العهده‏»، «فضل العطاء على العسر»، «ماتلحن فیه الخاصه‏»، «اعلام المعانى‏»، «الاوائل‏»، «دیوان الشعر»، «الفرق بین المعانى‏» و «نوادرالواحد و الجمع‏»[80].

رابعه بنت کعب القُزداری( رابعه بلخی )، قرن چهارم هجری

  رابعه بنت کعب زن عرب و شاعره ای که سال 313 هجری به زبان فارسی شعر گفته است. رابعه هم دوره با سلطه سامانیان و رودکی بود. اشعار رابعه اولین اشعاری است که به زبان فارسی گفته شده است و رابعه آفریننده شعر فارسی بود. رابعه از اعراب مهاجر به خراسان و پدرش فرمانروای بلخ و سیستان وقندهار و بست بود. رابعه شیفته شخصی به نام بَکتاش می‌شود و برایش شعر می‌سراید. برادرش حارث که از این عشق آگاه می‌شود آشفته می‌شود و دستور می‌دهد که خواهرش را به حمام برند و رگ هایش را بزنند تا بمیرد. حکایت او را فقیر نظم کرده نام آن مثنوی را گلستان ارم نهاده است. رابعه اشعار زیبایی به زبان فارسی دارد. محمد عوفی صاحب تذکره لباب الالباب نقل کرده است[81] .

 

 

 

 

نقش اهوازی در آغاز نگارش جغرافیایی تاریخی

ابوالعباس‌ جعفر بن‌ احمد اهوازی ( 274 هجری)[82]

ابوالعباس‌ جعفر بن‌ احمد مروزی‌ اهوازی، اولین نویسندة کتاب در زمینه ‌جغرافیایی تاریخی است. ابوالعباس سال 274 هجری کتابی با عنوان  المسالک‌ و الممالک تالیف نمود و در آن شهرها و راههای ارتباطی قلمرو اسلامی را توصیف کرد. ابو العباس قبل از اتمام و نشر کتاب خود در اهواز درگذشت. کتاب‌ وی‌ را از اهواز به‌ بغداد بردند و در آنجا فروختند. از نوشتة ابن‌ ندیم‌[83] مى‌توان‌ چنین‌ نتیجه‌ گرفت‌ که‌ نگارش‌ کتاب‌ ناتمام‌ مروزی‌ احتمالاً مربوط به‌ همان تاریخ‌ بوده‌ است‌‌. از نوشتة مسعودی‌ چنین‌ بر مى‌آید که‌ کتاب ‌ابن‌ خرذادبه‌، همان کتاب ابوالعباس اهوازی است که شخصیتى‌ از دارالخلافه عباسی‌ در بغداد ابن خرداذبه را در تکمیل کتاب‌ المسالک‌ و الممالک ابو العباس اهوازی تشویق‌ نموده است‌. ابن خرداذبه به پیروی از ابوالعباس اهوازی  کتاب المسالک و الممالک را تکمیل و نشر نموده است. در دوره های بعدی تنى‌ چند از جغرافى‌شناسان اسلامى‌ آثار خود را زیر عنوان‌ المسالک‌ و الممالک‌ نوشته‌اند.

 

 

 

 

 

جایگاه دانشمندان اهوازی در علوم پزشکی و شیمی

عبد یسوع اول ( قرن چهارم میلادی ) [84]

عبد یسوع از مردم میسان بود. یونانی ها او را  بنام مار ارخلاوس می شناختند. عبد یسوع در اخلاق و فضلیت شهرت داشت. وی از دانشمندان عصر خود بود. عبد یسوع هم عهد مانی بود و با وی در خصوص رد افکار و تعلیماتش مباحثه و مجادله داشت. از مولفات یسوع اول  به جزء محتوای این مجادله از قرن چهارم میلادی چیزی بجا نمانده است که متن آن از زبان آرامی به یونانی و سپس به زبان لاتین در آمده است. عبد یسوع افزون بر نبوغ در فلسفه و هیئت و طب بر چند زبان تسلط داشت. اوصاحب مال و ثروت بود و معبدی در زادگاهش بنا کرد.

جبرئیل بن بُخْت یسوع ( 213 - 155 ) هجری[85]

جبرئیل بن بخت یسوع از پزشکان معروف مسیحی نَسطوری اهوازی آل بخت یسوع است. او در اهواز رشد و نمو کرد، پدرش بخت یسوع از پزشکان مشهور زمان خود و رئیس بیمارستان گندی سابور بود که در 171 هجری برای معالجة هارون الرشید از اهواز به بغداد فرا خوانده شد و به سبب موفقیت در معالجة خلیفه، به ریاست پزشکان دار الخلافه منصوب گردید. سال 175 هجری پدر جبرئیل در پاسخ به دار الخلافه که از او خواسته بود، پزشکی ماهر را به او معرفی کند، فرزندش جبرئیل را معرفی کرد. از این راه جبرئیل بن بخت یسوع نیز از اهواز به مرکز خلافت در بغداد عزیمت کرد و پس از مرگ پدرش به ریاست پزشکان بغداد برگزیده شد. انگیزه ارتباط جبرائیل با درگاه هارون، داستان نسبتاً معروفی است. موضوع داستان، شفا دادن کنیزک هارون است که در اثر گرفتگی عضلانی، قادر به حرکت دادن بازوان نبود. جبرائیل با وارد کردن «شوکِ» عصبی، وی را معالجه کرد. از آن پس جبرائیل با عزت بسیار و دارایی کلان در دربار هارون زیست،و به ثروت و محبوبیت فراوانی دست یافت. او همچنین به دستور هارون الرشید بیمارستانی در بغداد احداث کرد . حضور جبرئیل در دربار هارون تا سال 193 هجری ادامه داشت تا اینکه هارون در طوس بیمار شد و ماجرای مشهور تشخیص نادرست جبرئیل و در نتیجه ناتوانی او در معالجة هارون پیش آمد و «اسقفی از فارس» نیز که به بالین خلیفه احضار شده بود، چندان سعایت جبرئیل را کرد تا هارون فرمان به قتل جبرائیل داد در پی این واقعه ، هارون الرشید، جبرئیل را زندانی کرد و حتی دستور قتل او را داد. به نوشتة طبری[86]، هارون در سال 193 هجری، در همان روزی که دستور قتل جبرئیل را داد، درگذشت. سپس جبرئیل پزشک مخصوص خلیفه امین (193-198ق) گردید. کشته شدن امین و روی کار آمدن مأمون ناگزیر احوال جبرائیل را پریشان ساخت و او چندی به دستور مامون به زندان افتاد. سال 202 هجری مأمون که پس از شش سال اقامت در مرو به بغداد برگشت، مامون دوباره جبرائیل را به خدمت احضار نمود. سال  205 هجری با معالجة مأمون، جایگاه از دسته رفتة خود را در دربار عباسی باز یافت. جبرئیل سال 213 هجری در پی بیماری سختی درگذشت. جسد او را با تشییع باشکوهی در دیر مارْسَرْجِس در مدائن دفن کردند. وی در وصیت نامه اش، مأمون را وصی خود قرار داد و مأمون نیز اجرای مُفاد وصیتنامه را به فرزند جبرئیل، که او نیز پزشک بود، سپرد. بغدادی[87] در کتاب خود گزارشی در بارة زندگی و آثار جبرئیل تهیه کرده است. نقش جبرئیل از جهات مختلف شایان بررسی است؛ به عنوان رئیس پزشکان دربار هارون و همنشین با خلیفه، به عنوان پزشکی صاحب تألیف در حوزة پزشکی و به عنوان کسی که در انتقال دانش پزشکی به جهان اسلام سهمی بر عهده داشت. نقل قول های متعددی از جبرئیل در بارة گفتگوهایش با هارون و اطرافیان او و آنچه در دربار اتفاق می افتاده وجود دارد. او آثار متعددی در پزشکی تألیف کرده که چند تا از آنها از بین رفته و تعدادی نیز باقی مانده است. این کتابها مرجع بسیاری از دانشمندان و پزشکان پس از جبرئیل بوده و سخنان بسیاری نیز از او در متون متأخر نقل شده است. ازمیان پزشکان اسلامی بیش از همه، محمدبن زکریای رازی، آرای متعددی از جبرئیل نقل کرده است،  نوشته های رازی، باتوجه به ماهیت آنها و ذکر انواع خاص داروها در آنها، احتمالاً برگرفته از کتاب کنّاش جبرئیل اهوازی است، همان کتابی مفقود است، و به دست ما نرسیده است. جبرئیل همانند بسیاری از اعضای خاندان بخت یسوع در انتقال دانش پزشکی به جهان اسلام نیز سهم مهمی داشت. کوشش های این افراد بخشی از رویکرد عظیم دانشمندان و مترجمان اسلامی در انتقال علوم از سایر سرزمینها، به ویژه از متون یونانی بود که به نهضت ترجمه مشهور است.به پیشنهاد جبرئیل، هارون الرشید برای فراهم آوردن متون پزشکی یونانی گروهی را به امپراتوری روم فرستاد وبا کمک مالی به مترجمان، آنان را به ترجمة این آثار گماشت. این فعالیت جبرئیل در دورة مأمون نیز ادامه یافت. حنین بن اسحاق العبادی، پزشک و مترجم مشهور که در طب بالینی از شاگردان جبرئیل و مورد علاقه و لطف استاد بود،به تشویق و درخواست جبرئیل بعضی از آثار جالینوس را که جبرئیل بسیار به آنها علاقه داشت،ترجمه کرد.نخستین کتابی که حنین از آثار جالینوس ترجمه کرد کتاب فی اصناف الحُمَّیات بود که آن را به جبرئیل اهداء کرد. ابونواس اهوازی، هموطن جبرئیل، او را در شعری مدح کرده است، این شعر که شهرت یافته و نویسندگان دیگری، از جمله ابن رقیق و صفدی، آن را نقل کرده اند. ابوالفرج اصفهانی نیز شعری از مأمون در مدح جبرئیل نقل کرده است[88].                            

آثار[89] : صفات نافعة کتبها للمأمون، رسالة الی المأمون فی المطعم و المشرب، کتاب فی الباه، مقالة فی العین، کتاب طب العین  و رسالة الی المأمون یأمره بما اجتمعت علیه فلاسفة الروم و الفرس، رسالة مختصرة فی الطب، کتاب فی صنعة البخور، کتاب فی الزینة، کنّاش، از کتاب المدخل الی صناعة المنطق او نسخه ای به دست نیامده است. سزگین با استنباطی از نوشتة رازی رساله ای به نام ورم الخُصی را نیز به او نسبت داده است.

 

 

ابن ماسویه‌، ابوزکریا یحیى بن‌ ماسویة (241-172 هجری) [90]

 یحیی بن ماسویه، ابو زکریا سال 172 هجری در اهواز بدنیا آمد. ابو زکریا پزشک مسیحى نسطوری است‌. ماسویه پدر یحیی در اهواز به‌ داروسازی‌ مشغول‌ بود و جبرائیل‌ بن‌ بخت یسوع ‌که آن زمان در بغداد بود او را برای‌ خدمت در بیمارستانى‌ که‌ به‌ دستور هارون‌الرشید در بغداد ساخته‌ مى‌شد، دعوت‌ کرد. ابویحیی‌ ماسویه به‌ سرعت‌ در دربار خلافت هارون‌ ترقى‌ کرد و مقامى‌ برابر با جبرائیل‌ بن‌ بختیشوع‌ به‌ دست‌ آورد و زن‌ و فرزند خود یوحنا (یحیی) را که‌ در آن‌ وقت‌ خردسال‌ بود، از اهواز به‌ بغداد فرا خواند. به‌ روایت‌ رهاوی‌، ماسویه دانشمندان‌ و حکیمانى‌ را به‌ تربیت‌ یحیی گماشت‌، ولى‌ ‌ از آن‌ دانشمندان‌ نام‌ نبرده‌ است‌.‌ قفطى‌ می گوید: جبرائیل‌ ابن‌ بخت یسوع‌ برجسته‌ترین‌ و احتمالاً نخستین‌ استاد یوحنا(یحیی) در طب‌ بوده‌ و او بود که یوحنا را به‌ ریاست‌ شاگردان‌ خود گمارده‌ است‌. یوحنا با آنکه‌ بیشتر در طب‌ تحصیل‌ کرده‌ بود، ولى‌ در منطق‌ و حکمت‌ نیز تدریس‌ مى‌کرده‌ است‌ و مجالس‌ درس‌ او را پررونق‌ترین‌ محافل‌ علمى‌ آن‌ روز شمرده‌اند که‌ همة گروههای‌ اهل‌ ادب‌ در آن‌ حاضر مى‌شدند به‌ روایت‌ ابن‌ جلجل[91] ؛ هارون ‌الرشید او را به‌ ترجمة کتابهای‌ طبى‌ که‌ از آنقره‌ (آنکارا ) و عموریه‌ آوردند، مأمور کرد و نویسندگانى‌ ماهر در خدمتش‌ گماشت‌. از این‌ رو به‌ نظر مى‌رسد که‌ یوحنا جز سریانى‌ و عربى‌، زبان‌ یونانى‌ نیز مى‌دانسته‌ است‌. دربارة صلاحیت‌ و توانایى‌ علمى‌ ابن‌ ماسویه‌ در طب‌ نیز آراء متناقضى‌ ابراز شده‌ است‌. درحالى‌ که‌ به‌روایت‌ قفطى‌ ، یوحنا خود را از جالینوس‌ در طب‌ برتر مى‌شمرده‌ و همین‌ ادعای او‌ خشم‌ جبرائیل‌ بن‌ بختیشوع‌ را برانگیخته‌ بوده‌ است‌ و نیز در باب‌ تشریح‌ میمون‌ توسط او و تألیف‌ کتابى‌ براساس‌ آنچه‌ از این‌ طریق‌ یافته‌ بوده،  مؤلفان‌ متقدم‌ اشارت ها کرده‌اند. و حتى‌ گفته‌اند خیال‌ تشریح‌ فرزند بلید (کندذهن‌) خود را داشته‌ است‌، یحیی‌ ‌از شاگردان‌ برجستة جبرائیل‌ و رئیس‌ شاگردان‌ او بود و به‌ روزگار مأمون‌ لقب‌ طبیب‌المملکة یا طبیب‌ الملک‌ یافت‌. ابن‌ ماسویه‌ آثار گرانبهایى‌ از خود به‌ یادگار گذاشت‌ که‌ برخى‌ از آنها همچون‌ دغل‌ العین‌ اولین‌ اثر در نوع‌ خود و نیز متن‌ درسى‌ دانشجویان‌ بوده‌ است‌ و چشم‌ پزشکان‌ برای‌ دریافت‌ گواهینامة رسمى‌ مى‌بایست‌ آن‌ را درآموزش دیده و امتحان‌ مى‌دادند. نویبورگر براساس‌ مطالبى‌ که‌ رازی‌ آورده‌، نتیجه‌ گرفته‌ است‌ که‌ یوحنا در داروشناسى‌ نیز اطلاعاتى‌ داشته‌ است. یکى‌ از کهن‌ترین‌ منابعى‌ که‌ در زمان‌ حیات‌ ابن‌ ماسویه‌ تدوین‌ شده‌ و نویسنده‌ آن کتاب در تألیف‌ آن‌ از نظرات‌ ابن‌ ماسویه‌ بهره‌ برده‌، کتاب‌ فردوس‌ الحکمة ابن‌ ربّن‌ طبری‌  است‌. همچنین‌ موفق‌الدین‌ هروی‌ در کتاب‌ الابنیة عن‌ حقایق‌ الادویة و ابوریحان‌ بیرونى در کتاب الصیدنة و ابن‌ بطلان‌ در تقویم‌ الصحة و ابن‌ بیطار در جامع‌ المفردات‌ بسیار از یحیی ابن ماسویه پزشک اهوازی سود جسته اند‌. از شاگردان‌ او باید از یوسف‌ بن‌ ابراهیم‌، ابن‌ حمدون‌ بن‌ عبدالصمد مقلب‌ به‌ ابوالعیر طرد و اسحاق‌ بن‌ ابراهیم‌ معروف‌ به‌ بیض‌ البغل‌ و ابراهیم‌ بن‌ عیسى‌نام‌ برد. اما مشهورترین‌ شاگرش، هموطن او حنین‌ بن‌ اسحاق‌ العبادی است‌ که‌ چندی‌ نزد ابن‌ ماسویه‌ پزشکى‌ خواند. چون‌ استاد او را از خود راند، حنین‌ با پشتکار فراوان بهتحصیل‌ علم‌ همت‌ گماشت‌ و چندان‌ مشور‌ شد که‌ ابن‌ ماسویه‌ خود او را بسیار ارج‌ مى‌نهاد. ابن‌ ماسویه‌ با گروه‌ کثیری‌ از دانشمندان‌ و وزیران‌ دار الخلافه دوستى‌ داشت. کندی‌ فیلسوف‌ مشهور، رساله‌ای‌ در «نفس‌» برای‌ یحیی ابن ماسویه نوشت‌.                                                             .             آثار[92] : یحیی بن ماسویه حدود 50 اثر به‌ وی منسوب‌ شده‌ است‌. ظاهراً شماری‌ از آنها به‌ نامها و عناوین‌ مختلفى‌ شهرت‌ یافته‌ ‌بودند‌ که‌ بعدها هر یک‌ از آنها را اثر مستقلى‌ پنداشته‌اند. از این‌ رو تا همة نسخه‌های‌ موجود از آثار او که‌ در کتابخانه‌های‌ جهان‌ موجود است‌، بررسى‌ و مقایسه‌ نشود، فهرست‌ دقیق‌ و کاملى‌ از آثار ابن‌ ماسویه‌ نمى‌توان‌ تهیه‌ کرد. در اینجا به‌ برخى‌ از آثار چاپ‌ شده‌ و خطى‌ وی‌ اشاره‌ مى‌شود. 

  الف- آثار‌چاپ شده[93] ‌: 1- کتاب‌ الازمنة یا الازمنة و الامکنة، دربارة فصول‌ و ماههای‌ سال‌ و ارتباط آنها با خوردنیها و نوشیدنیهایى‌ که‌ بدن‌ به‌ آنها نیازمند است‌ و نیز اقدامات‌ پیشگیری‌ طبى‌ مانند فصلد و حجامت‌ در فصول‌ مختلف‌. ترجمة دیگری‌ نیز توسط ژرار تروپو در آرابیکا به‌ چاپ‌ رسید. نسخه‌ای‌ از ترجمة عبری‌ آن‌ نیز در دست‌ است‌.                                      2- جواهر الطیب‌ المفردة باسمائها و صفاتها و معادنها. ابن‌ ماسویه‌ در این‌ اثر دربارة مواد معطر همچون‌ مشک‌، عنبر، کافور، قرنفل‌ و صندل‌ و نیز مطالبى‌ چون‌ پاک‌ کردن‌ نوشته‌ از دفاتر و ازالة لکه‌ها و آثار مختلف‌ سخن‌ گفته‌ است‌.نویری‌ در نهایة الأرب ‌ازآن سود جسته است.     3- الجواهر و صفاتها و فى‌ ای‌ بلدهى‌ وصفة الغواصین‌ والتجار. در این‌ اثر ابن‌ ماسویه‌ به‌ وصف‌ سنگهای‌ قیمتى‌، نحوة استخراج‌ و محلهای‌ آن‌ و نحوة تجارت‌ و قیمتها و اوزان‌ مختلف‌ آن‌ در مشرق‌ قدیم‌ پرداخته‌ است‌. تیفاشى‌ در کتاب‌ خود ازهار الافکار فى‌ جواهر الاحجار از این‌ کتاب‌ استفاده‌ کرده‌ است‌.                                                                    .       4- الحمیات‌. رازی‌ در الحاوی‌ بارها به‌ این‌ کتاب‌ استناد کرده‌ است‌.                                   5- دغل العین‌، کهن‌ترین‌ کتاب‌ موجود آموزش‌ چشم‌ پزشکى‌ است‌. اگرچه‌ تصحیح‌ و نشر متن‌ منحصر به‌ فرد عربى‌ آن‌ به‌ دلیل‌ افتادگى‌ یا محو بعضى‌ از قسمتها غیر ممکن‌ است‌.      6-الکناش‌ المشجّر یا المشجّر، رازی‌ بارها در الحاوی‌ از آن‌ بهره‌ برده‌ است. ابوعمران‌ موسى‌ بن‌ سیار و ابوالطیب‌ ابراهیم‌ ابن‌ نصر، تعلیقاتى‌ بر آن‌ نوشته‌ بوده‌اند. در این‌ اثر برای‌ اولین‌ بار کلیات‌ طبى‌ به‌ شکل‌ فهرستها و جداول‌ تنظیم‌ شده‌ است‌.                               .               7- النوادر الطبیة یا الفصول‌ الحکمیة و النوادر الطبیة یا الفصول‌. ابن‌ ماسویه‌ این‌ کتاب‌ را برای‌ شاگردش‌ حنین‌ بن‌ اسحاق‌ نوشت‌. کتاب‌ مجموعه‌ای‌ از دستورالعملهای‌ مختصر طبى‌ در 132 بخش‌ است‌ که‌ با نثری‌ ادیبانه‌ و گاه‌ فیلسوفانه‌ نوشته‌ شده‌ است‌. کنستانتین‌ افریقایى‌ اولین‌ بار آن‌ را به‌ لاتین‌ ترجمه‌ کرد و با عنوان‌ «فصول‌ یوحنای‌ دمشقى» مکرر به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌.

ب‌- آثار خطی[94] ‌:  

1- کتاب‌ الادویة المسهلة، که‌ ظاهراً همان‌ اصلاح‌ الادویة المسهلة یا فى‌ترکیب‌ الادویة المسهلة است‌. رازی‌ از این‌ کتاب‌ بسیار استفاده‌ کرده‌ است‌ و نسخه‌هایى‌ از آن‌ در ایتالیا و انگلستان‌ موجود است‌. این‌ کتاب‌ نیز به‌ لاتین‌ ترجمه‌ شده‌ بوده‌ است.                            2- البستان‌ وقاعدة الحکمة و شمس‌الاداب‌، که‌ نسخه‌هایى‌ از آن‌ در تیموریه‌ وجود دارد.                             3- ترکیب‌ طبقات‌ العین‌ و عللها و ادویتها، که‌ نسخه‌هایى‌ از آن‌ موجود است.                       4-کتاب‌ التشریح‌، که‌ ظاهراً نخستین‌ اثر در این‌ باب‌ در طب‌ اسلامى‌ به‌ شمار مى‌رود و نسخه‌ای‌ از آن‌ در حلب‌ موجوداست‌.                                                        .         5-کتاب‌ الجذام‌، به‌ گفتة ابن‌ ابى‌ اصیبعه‌ کسى‌ پیش‌ از او کتابى‌ در آن‌ باب‌ ننوشته‌ بود. نسخه‌ای‌ از این‌ کتاب‌ در حلب‌ نگهداری‌ مى‌شود.                                                         6-کتاب‌الجنین.                                                                                               7- کتاب‌ الحیوان‌، که‌ نسخه‌ای‌ از ترجمة آن‌ به‌ لاتین‌ در بادلیان‌ موجود است‌ «طبیعت‌ و علوم‌ خفیه‌دراسلام».                                                                                                  8-خواص‌ الاغذیة والبقول‌ والفواکه‌،که‌رازی‌  از آن‌ بهره‌ برده‌است.                                        9- کتاب‌ دفع‌ ضرر الاغذیة، که‌ گویا عنوان‌ دیگری‌ از کتاب‌ اصلاح‌ الاغذیة یا دفع‌ مضار الاغذیةباشد. نسخه‌ای‌ از آن‌ در برلین‌ نگهداری‌ مى‌شود.                                           10- کتاب‌ السموم‌ و علاجها، که‌ زکریائ رازی‌ از آن‌ بهره‌ برده‌ و نسخه‌ای‌ از آن‌ در حلب‌ موجود است‌.                                                                                                        11-علاج‌ النساءاللواتى‌ لایحبلن‌ (لایحملن‌)، نسخه‌ای‌ از آن‌ در حلب‌ موجود است‌.             12- کتاب‌ فى‌ الصداع‌ و علله‌ و اوجاعه‌ و ادویته‌ یا علاج‌ الصداع‌ ، برای‌ عبدالله‌ بن‌ طاهر تألیف‌ شده‌ و رازی‌ از آن‌ بهره‌ برده‌ است و نسخه‌ای‌ از آن‌ در حلب‌ موجود است.                                                                                              13-کتاب‌ المالیخولیا و اسبابها و علاماتها و علاجها ،که‌ رازی‌ از آن‌ بهره‌ برده‌ است و نسخه‌ای‌ از آن‌ در حلب‌ نگهداری‌ مى‌شود.                                                             14-کتاب‌ المرة السوداء، در بیست ویک صفحه‌ که‌ نسخه‌ای‌ از آن‌ در کتابخانة آستان‌ قدس‌ رضوی‌ موجود است‌. ابن‌ ماسویه‌ در آن‌ به‌ بین‌ حالات‌ طبیعى‌ و غیر طبیعى‌ خلط سیاه‌ پرداخته‌ است.                                                                                                            15- معرفة محنة الکحالین‌، نسخه‌هایى‌ از آن‌ در تیموریه‌ و لنینگراد موجود است‌.              16- المنجح‌ فى‌ الصفات‌ و العلاجات‌ ، که‌ رازی‌ از آن‌ بهره‌ها برده‌ آن‌ را کتابى‌ شگفت‌ خوانده‌ است‌. ابوریحان‌ بیرونى‌ در الصیدنة نیز به‌ آن‌ استناد کرده‌ است‌.                                       کتاب‌ المنجح‌ فى‌ التداوی‌ من‌ صنوف‌ الامراض‌ و الشکاوی‌ موجود در خدیویه‌ نیز ظاهراً عنواندیگری‌ از همان‌ کتاب‌ است[95].

ابو زید حنین ‌بن اسحاق العبادی ( 194 هجری) [96]                                                

ابو زید حنین بن اسحاق العبادی سال 194 هجری در اهواز به دنیا آمد. ابوزید حنین بن اسحاق العبادی معروف به شیخ ‌المترجمین از مسیحیان بود. در قرون وسطای مغرب زمین ابو زید حنین را به نام یوهانیتوس یا یوآنیتوس شناخته بود. اسحاق پدر حنین داروساز و داروفروش بود. خانواده حنین وابسته به یک شعبه کوچک از مسیحیان بود که در یکی از دهات نزدیک حیره ساکن بوده و منسوب به قبایل عرب بودند. اعضای آن قبیله مدت‌ها قبل از ظهور اسلا‌م به دین مسیحیت درآمده و از کلیسای نسطوری سریانی تبعیت می‌کردند. در باره ابوزید حنین عبادی بسیار نوشته شده است، چه توسط مورخان و نویسندگان مسلمان و چه غربیان. او را شیخ‌المترجمین می‌نامند به این خاطر که در نهضت ترجمه نقش غیرقابل انکار ایفا نمود، نهضتی که با ترجمه آثار فلسفی و علمی دیگر ملل و بخصوص یونان آغاز شد و به شکوفایی تمدن اسلا‌می منجر گردید. حیره که در لغت سریانی به معنی نخل است، یکی از مهمترین شهرهای اعراب بود. این شهر در عراق و نزدیک کوفه واقع بود. مردم حیره ظاهرا از مهاجران جنوب (قحطانیان) بودند و در کنار آنان اقوام عدنانی نیز سکونت داشتند. دولت حیره میان جزیره العرب و متصرفات ساسانیان قرار گرفته بود. امرا و پادشاهان حیره از یک سو مانع از نفوذ اعراب بدوی به متصرفات ساسانی بودند و از طرف دیگر با کمک ساسانیان با غسانیان که متحد امپراتوری روم بودند، مقابله می کردند. مملکت حیره با برخورداری از آب و هوا و اوضاع طبیعی مساعد و فراوانی جویبارهای فرات، در موقعیت ممتازی قرار داشت. ‌مردم حیره با نقاط دوردست نیز ارتباط داشتند و از طرفی در نواحی مختلف جزیره العرب برای تجارت سفر می‌کردند. مردم حیره از این طریق علم و دانش را در سراسر منطقه و در ماوراء مرزهای حیره گسترش دادند و خواندن و نوشتن را  که در آن روزگار، هنری کمیاب بود به سایر نقاط می آموختند. پادشاهان حیره پس از دست کشیدن از بت‌پرستی و گرایش به آیین مسیحیت در توسعه این دین در جزیره العرب سعی زیادی کردند و توانستند عده‌ای از عشایر اعراب را نیز به سوی دین جدید بکشانند.                                                                    .    دوران تحصیل: ابو زید حنین بن اسحاق نزد پدرش اسحاق در اهواز رشد و نمو کرد و سپس برای ادامه تحصیل به بصره عزیمت کرد. حنین در بصره در حلقه درس خلیل ‌بن احمد عروضی که در آن زمان استاد زبان عربی بود، وارد شد. به همین جهت مدتی را در بصره گذراند و تلا‌ش زیادی در بهره‌گیری از محضر استادش کرد. پس از آشنایی با ادبیات عرب جهت فراگیری علوم پزشکی به بغداد رفت. بغداد با وجود اطباء و پزشکان نامداری چون جبرائیل بن‌بخت یسوع و یوحنا بن ماسویه از موقعیت ممتازی برخوردار بود، لذا ابو زید حنین عبادی تصمیم‌گرفت تا پزشکی را از اساتید درجه اول آن روز بیاموزد. نکته قابل ذکر این‌که در این قسمت از زندگی حنین دربین محققان اتفاق نظر وجود ندارد. عده‌ای از آنها معتقدند که حنین پس از رشد جهت انجام تحصیلا‌ت، نخست به بصره نزد خلیل بن احمد رفت تا ادبیات عربی را بیاموزد و آنگاه برای تحصیل علم پزشکی به بغداد رفته و در حلقه درس یوحنا بن ماسویه قرار گرفت. حنین ابتدا اهواز را به مقصد بصره ترک کرد و سپس جهت ادامه تحصیلا‌ت به بغداد رفت. حنین بعد از برخورد و مناقشه با  استاد و هموطنش، یحیی بن ماسویه به اسکندریه رفت تا با زبان یونانی آشنا شود و پس از بازگشت از اسکندریه به کارترجمه و نقل علوم پرداخت و خیلی زود توانست به واسطه ترجمه‌های دقیق و عالمانه‌اش نظر مثبت استادان بزرگ بغداد مثل جبرائیل بن بخت یسوع و یحیی ‌بن ماسویه را جلب کند.در همین زمان جبرائیل او را به مامون برای ترجمه کتب معرفی کرد.                                                اساتید حنین[97] :  ابوزید حنین العبادی در فراگیری علم طب دچار مشکلا‌ت و زحمات زیادی شد زیرا ورود به حلقه درس پزشکی برای او کار آسانی نبوده است. تعلیم پزشکی در آن زمان یکسره در دست یحیی بن ماسویه هموطن دیگرش بود. آنچه مسلم است اینکه حنین علیرغم وجود موانع مختلف توانست از مجالس درس دو تن از استادان بزرگ آن روز یعنی؛ جبرائیل ابن بخت یسوع و یحیی بن ماسویه استفاده نماید. ابن ندیم می‌نویسد: حنین از فصحاء در زبان یونانی و سریانی و عربی بود. حنین از ابتدای تحصیلا‌ت خود به علم پزشکی علا‌قه‌مند بود. به همین دلیل هنگامی که وارد بغداد شد به سراغ حلقه‌های درس طبابت و استادان این فن رفت. پس از منازعه او با استادش  یوحنا بن ماسویه که حنین پزشکی را نزد وی آموخته بود، تصمیم گرفت طب را به زبان اصلی آن یعنی یونانی بیاموزد تا محتاج طبیبان نگردد و با همین فکر به اسکندریه رفت. او پس از بازگشت از روم و آمدن به بغداد مساعی و کوشش‌های بیش از اندازه‌ای در رابطه با موضوعات طبی اعم از ترجمه و تالیف انجام داد. تالیفات حنین در مقایسه با ترجمه‌هایش در درجه دوم اهمیت قرار دارند. 

آثار ابو زید حنین بن اسحاق العبادی[98]  :                                          .           کتاب المسائل فی الطب، در باره کار پزشکی، از دیگر کتاب‌های معروف حنین کتاب : العشر مقالا‌ت فی العین، ده مقاله درباره چشم پزشکی است، این کتاب در سال‌های اخیر توسط دکتر میرهوف به انگلیسی ترجمه شده و در اختیار دانشجویان رشته چشم‌پزشکی قرار گرفته است و از کتب معتبر طبی در اوایل تمدن اسلا‌می بوده و در سراسر جهان اسلا‌م معروفیت تام داشته است. ‌حنین مدتی نیز به‌عنوان پزشک مخصوص معتصم در دارالخلافه بود و این علا‌وه بر تقرب او به دربار خلفا به جهت ترجمه آثار گرانبهای علوم دخیله بوده است. مولفان متاخر تعدادی از آثار وی را به عنوان کتاب مرجع در تالیفات خود مورد اشاره و استفاده قرارداده‌اند[99].                                              مسافرت‌های علمی حنین[100] : حنین العبادی، برای فراگیری علوم مختلف و دست یافتن به کتب و منابع علمی گوناگون سفرهای زیادی انجام داده بود. از جمله برای فراگیری زبان‌های عربی و یونانی به بصره و روم و برای آشنایی با فلسفه و طب به اسکندریه و مناطق دیگری مسافرت کرد. ‌ وی به دلیل تسلط بر زبان‌های علمی آن روز چندین بار از طرف مامون خلیفه عباسی، جهت شناسایی و جمع‌آوری منابع و متون علمی به سرزمین‌های مختلف سفر کرد. عشق و علا‌قه حنین به یافتن منابع مختلف و ترجمه آنها از وی یک شخصیت خستگی ناپذیر ساخته بود که هیچگاه سختی کار او را از ادامه راه باز نمی‌داشت. بسیار اتفاق می‌افتاد که وی برای دستیابی به یک کتاب چند سفر را به چندین شهر انجام می‌داد تا بالا‌خره به آن می‌‌رسید. حنین، خود درباره یافتن کتاب: البرهان جالینوس می‌گوید: من به جستن آن فراوان پرداختم و برای یافتن آن شهرهای جزیره، شام، فلسطین و مصر را گشتم تا اینکه به اسکندریه رسیدم اما چیزی از آن نیافتم، فقط در دمشق بود که به حدود نیمی از آن دسترسی پیدا کردم.                                        

حنین و جبرائیل بن بخت یسوع[101] : جبرائیل بن بخت یسوع پزشکی متبحر و عالمی توانمند بود. وی به دلیل عظمت علمی‌اش نزد خواص و عوام تقرب زیادی داشته و سخت مورد احترام هارون، امین و مامون بوده است. یوحنا بن ماسویه که استاد حنین بود، خود شاگرد جبرائیل بن بخت یسوع بوده است. ‌جبرائیل علا‌وه بر تدریس و طبابت به ترجمه آثار یونانی نیز توجه می‌کرد. حنین هنگامی که از اسکندریه به بغداد برگشت نزد جبرائیل بن بخت یسوع رفته و برای وی کتاب التشریح جالینوس را ترجمه کرد. جبرائیل با حنین رفتار خوبی داشت و برای او احترام خاصی قائل می‌شد تا جایی که حنین را زین حنین ‌خطاب می‌کرد. بطور طبیعی مقام و منزلت حنین نزد جبرائیل که در آن زمان از موقعیت بسیار ممتازی برخوردار بود راه را برای فعالیت و رشد حنین العبادی ‌در محیط علمی آن روز فراهم آورده بود و خیلی زود توجه علا‌قه‌مندان به علم و دانش همچون فرزندان موسی‌بن شاکر و مامون را به خود جلب کرد. تشویق و معرفی جبرائیل، حنین را در موقعیتی قرار داد که خلیفه خود از او خواست تا به شمار مترجمان بیت‌الحکمه بپیوندد و از آنجا نیز خیلی زود با نبوغ سرشار و تسلط گسترده‌ای که بر زبان‌های مختلف داشت، توانست ریاست دارالترجمه را از آن خود کند. ورود حنین به بیت‌الحکمه که یک مرکز علمی فرهنگی بود که فعالیت‌های بسیاری در گسترش و اعتلا‌ی تمدن اسلا‌می در آن انجام می‌شد و به دستور خلفای وقت، کتب گوناگون علمی از سراسر جهان به بیت‌الحکمه حمل می‌شد و در آنجا توسط مترجمان به زبان عربی ترجمه می‌گشت. بیت‌الحکمه در زمان مامون در اوج درخشش خود بود. ‌ فرید رفاعی در کتاب خود می‌نویسد: تا زمان مامون هشت کتاب از افلا‌طون، نوزده کتاب از ارسطو، ده کتاب از سقراط، چهل و هشت کتاب از جالینوس، و بیش از بیست و پنج کتاب از هندی و ده‌ها کتاب از یونانی، نبطی، عبری و لا‌تین به زبان عربی ترجمه شد. همچنین منقول است که در دربار مامون یکصدوده تن به ترجمه آثار ملل مختلف اشتغال داشتند. جبرائیل بن‌بختیشوع که از نبوغ سرشار حنین بر زبان‌های علمی آن روز اطلا‌ع داشت، کمی قبل از مرگ خود، حنین را به مامون معرفی کرد و خلیفه حنین را به ریاست دار الحکمه برگزید. از این زمان کار ترجمه با گام‌های استوار بنای پیشرفت گذاشت و چیزی نگذشت که ترجمه شمار فراوانی از تالیفات جالینوس، بقراط، بطلمیوس، اقلیدس، ارسطو و دانشمندان مورد اعتماد دیگر یونان در دسترس دانشجویان قرار گرفت. کار ترجمه مضاعف بود به این معنی که در آن واحد آثار یونانی را هم به عربی و هم به سریانی ترجمه می‌کردند و ترجمه سریانی برای آن بود که جانشین ترجمه‌های نارسای سابق شود. همه این ترجمه‌ها از ترجمه‌هایی که سابق می شناختند، بهتر بود و آنها را از نسخه‌های صحیح یونانی ترجمه کرده بودند. بیشتر این نسخه‌ها را فرستادگان خلیفه با صرف مبالغ گزاف از قسمت‌های مختلف امپراتوری روم فراهم آورده بودند[102].      

ترجمه و تالیفات حنین[103] :   زمان حیات و فعالیت‌های علمی حنین مصادف با دوره‌ای بود که خلفای وقت عباسی آزادی‌های زیادی برای ترجمه کتب به عربی قائل شده و فضای فرهنگی را به گونه ترتیب داده بودند که بتوانند از علوم مختلف در تمدن اسلا‌می استفاده نمایند و حتی پا را فراتر نهاده و در این مسیر کمک‌های مادی و معنوی فراوان به مترجمان و دانشمندان می‌کردند. ‌حنین توانست با استفاده از وضع موجود و انجام فعالیت‌های گسترده علمی به میزانی وسیع، مفید واقع شود، لکلرک،  در این مورد می‌گوید:اگر حنین العبادی را بنیانگذار اصلی رنسانس آموزش در شرق ندانیم، بدون شک باید بگوییم که هیچ کس به اندازه او در این امر حیاتی سهم نداشته است. او از هفده سالگی به کار ترجمه پرداخت و تا پایان عمر به این کار اشتغال داشت. وی کار اصلی ترجمه را با برگرداندن دو کتاب از جالینوس به نام‌های فرق‌الطب و فی‌العضل شروع کرد و آنها را برای مطالعه در اختیار جبرائیل بن بخت یسوع که در آن هنگام در دربار خلیفه بود، قرار داد. ‌زمانی که مامون تصمیم گرفت تا فلسفه یونانی را به عربی برگرداند، حنین را برای ترجمه و مطالعه و اصلا‌ح ترجمه‌های مترجمانی چون حجاج‌بن مطر، ابن البطریق و سلم صاحب بیت‌الحکمه و دیگران انتخاب کرد. ‌ اطمینان و اعتقاد مامون از کار حنین به حدی بود که هم‌وزن هر کتاب ترجمه شده‌اش به او طلا‌ می‌داد و همین امر باعث شده بود که حنین به منشی و کاتب خود الا‌زرق، دستور می‌داد که ترجمه‌ها را با خط کوفی بر اوراقی ضخیم و با فاصله بنویسد تا وزن کتاب بیشتر شود. ابن ابی‌اصیبعه می‌نویسد: خود از اینگونه کتب حنین را که به خط کاتب او الا‌زرق نوشته شده بود،دیده است. رفتن حنین به یونان برای آوردن کتب علمی که در اثر آن تعداد کتب علمی، فلسفی و طبی که در زمان مامون ترجمه شد از زمان‌های دیگر بیشتر بود. ابن ابی اصیبعه[104] علت اقدام مامون به ترجمه کتب یونانی را چنین بیان می‌کند: شبی مامون در خواب پیرمرد بسیار خوش قیافه‌ای را دید که بر منبر نشسته و می‌گوید من ارسطاطالیس (ارسطو) هستم. خلیفه از خواب بیدار شد، پرسید ارسطا طالیس کیست؟ به وی گفتند؛ از حکمای یونان است. مامون حنین را خواست که به ترجمه کتب یونانی بپردازد. ‌ ابن ندیم نیز دراین باره چنین می‌نویسد: مامون در خواب دید مرد سپیدرویی که سرخ فامی‌اش بیشتر بود با پیشانی فراخ و ابروانی پیوسته و از جلو سرکم مو و دیدگانی شهلا‌ و شمائلی زیبا بر تخت خود نشسته، مامون می‌گوید؛ چنان می‌نمود که من در مقابل او ایستادم و هیبت او مرا گرفته است. پرسیدم تو کیستی؟ گفت؛ ارسطو، من بسیار شادمان گردیده و گفتم ای حکیم سوالی دارم. گفت؛ بگو، گفتم زیبایی چیست؟ گفت؛ هرچه که عقل آن را زیبا داند. این موضوع سبب شد که مامون یک هیات علمی را جهت تهیه کتب علمی به بیزانس فرستاد و دستور داد که هر اندازه می‌توانند نسخه‌های علمی در موضوعات مختلف را شناسایی و تهیه نمایند. یکی از اعضای این هیات حنین بوده است. ‌ ابن ندیم در مورد سفرهای حنین برای جمع‌آوری کتب می‌نویسد: حنین برای جمع‌آوری کتاب‌های باستانی به شهرستان‌ها رفته و به روم مسافرت کرد[105].

تاریخ مدرسه گندی سابور، جنت اشابیرنا (215-120 هجری) [106]

حلقه ارتباط میان طب اسلامی و مکاتب دیگر را باید در مدرسه طبی گندی سابور جستجو کرد در اینجا بوده است که ارتباط حیاتی و قطعی سنتهای طبی اسلامی با سنتهای کهن ریشه گرفته است ، گندی سابور که محل آن نزدیک شهر اهواز بوده ، تاریخی کهن دارد. نام تاریخی (عیلامی) گندی سابور «جنت اشابیرنا» یعنی باغ زیبا بود. ابتدا شاپور اول پادشاه ساسانی به آنجا هجوم برد و چون این شهر را تسخیر کرد، نام آنجا  (وندو شاوور ) یعنی شهر تسخیر شده شاپور نام گرفت، در مآخذ اسلامی این شهررا گندی سابور (جندی سابور) گویند. آنجا مرکز علم و بخصوص طب یونانی( بقراط) شد، چون امپراطوران روم شرقی، بدلایل اختلافات دینی مدرسه رها ( أذاسا) را در سال 489 میلادی و بدنبال آن امپراطور یوستنیانوس در سال 529 میلادی دستور بستن آنها را در یونان دادند، در آن زمان بود که شهر جنت اشابیرنا یا گندی سابور (وندوشاوور) پناهگاه پزشکان مسیحی نسطوری و فیلسوفان و دانشمندان یونانی گردید. گندی سابور در ابتدای قرن هفتم میلادی و آغاز اسلام به اوج شهرت رسید، مدرسه گندی سابور تا سال 215 هجری در عهد خلافت عباسی به اوج تنزل خود رسید. چون با تاسیس دارالحکمه بغداد به تدریج فارغ التحصیلان و مدرسین مدرسه گندی سابور را به قصد مرکز خلافت عباسی ترک نمودند. جندی شابور تا قرن هشتم میلادی، طبق روایت جغرافی نویسان و جهانگردان مسلمانی که از آنجا دیدن کرده اند. هنوز از شهر گندی سابور بعنوان شهری آبادی نام برده اند. طبق نوشته های کتاب حدود العالم من المشرق الی المغرب شهرگندی سابور تا سال 372 هـجری آباد بوده و پس از آن به تدریج بر اثر هجوم طوایف مختلف، از آن جمله تیره هایی از کردها به کلی ویران گردید[107]. و اما در خصوص رکود جندی شابور در معجم البلدان[108]  و مجمع التواریخ و القصص آمده است: گندی سابور در اواخرقرن ششم هجری یک ده خراب بوده است.                                                         .   تاریخ طب مدرسه گندی سابور(جنت اشابیرنا)[109] : آغاز طب از هنگامی است که بشر توانست سنگ های صاف را مورد استفاده قرار دهد. که این دوره از دوازده تا چهار هزار سال قبل از مسیح شروع می شود. نخستین مظاهر تمدن بشری در سرزمینهای بین النهرین در حدود چهار هزار سال قبل از میلاد پدید آمد. طب بشری همراه با پیدایش نخستین آثار تمدن آغاز شد، که مهم ترین آثار تمدن را باید اختراع خط به صورت حک علائمی برخشت دانست. در این دوره از تاریخ بشر، بیماری را مجازاتی می‌دانستند که از سوی خدایان متوجه گناهکاران می‌شود، براساس این تصور، پزشکی در معابد متمرکز شد و رهبران مذهب امر طبابت را در اختیار گرفتند، هنر معالجه (طبابت) را از اسرار تلقی کرده و اجازه نمی‌دادند از چهار دیوار معابد به خارج درز پیدا کند و برای معالجه بیماریهایی که محتاج به اعمال بدنی و جراحی بود از صاحبان سایر حرفه‌ها از جمله سلمانی ها کمک می گرفتند. برای توجیه پیدایش بیماریها رفته رفته نجوم هم وارد پزشکی شد، لوح حمورابی در واقع اولین مدرک تاریخی است که در آن برای حرفه پزشکی رسمیت قائل شد. حمورابی، پادشاه بابل که قریب 2200 سال قبل از میلاد مسیح (22 قبل از میلاد‌) می‌زیست. برای حوادث خطرناک و پیش آمدهای زیان بخش و حق التقدم پزشکان، جریمه جراحان غیر ماهر و همچنین دایه‌هایی که خوب پرستاری نمی‌نمودند، قانون وضع نموده بود، مثلاً کیفر کور کردن یک چشم کور نمودن چشم کحال و مجازات شکستن یک دندان، محروم ساختن طرف از یک دندان بوده است، بابلی ها معتقد بودند که بیماری ناشی از ارتکاب گناه است و رب النوع ها هستند که بیماری را پدید می آورند و بر این اساس این روحانیان هستند که حق  دخالت در کار طبابت داشتند. آشوری ها که بابلیان را مغلوب ساختند همان میراث بابلیان را گرفتند و عقیده داشتند که صحت و مرض از طرف رب النوع ها به انسان می‌رسد. آشوری ها معتقد بودند همانطور که روح شریر باعث پیدایش بیماری می‌گردد، بنابراین مصرف دارویی که آن ارواح شریر از آن تنفر دارند، سبب خروج روح شریر از بدن بیمار می گردد، نتیجه آن شد که هر قدر بیماری سخت تر بود، بیشتر داروی قی آور می‌دادند. زنان پس از زایمان، ناپاک تلقی گردیده، به هر چه که دست می‌زدند آن شیی را آلوده تصور می‌کردند و همین طور اگر کسی لمس میت می‌کرد ناپاک بود، زمانی که کوروش بر شهرهای آشوری هجوم برده و سرزمین آنها را اشغال کردند، کلیه میراث بابلی و آشوری را از جمله طب را از آنان اخذ کردند. هرودت گوید: در بابل وقتی برای بیماری درمان و طبابت نداشتند، خود بیمار را به بازار می‌آوردند تا با عابرینی که به بیماریی شبیه آن مبتلا شده بودند، متوقف نموده دربارة درمان با آنها مشورت کنند، چنین رسمی تا ظهور قانون حمورابی وجود داشته تا آنکه طبیبانی پیدا شدند و طبق قوانین حمورابی با آنها رفتار گردیده است، بابلی ها اثر و نیروی ستارگان و نجوم را در اعمال و رفتار بیماران دخیل می‌دانستند در طب آشوری، درمان و افسون و طلسم تواماً دخالت داشته و طلسم هایی برای چشم درد داشتند. پس از تاسیس شهر اسکندریه در مصر که در آن زمان زیر سلطه یونان بود، فرهنگ یونان بتدریج از آن به شهر نوبنیاد اسکندریه منتقل شد و این شهر مرکز علم گردید، در این شهر بود که اولین دانشگاه دنیا مجهز به آزمایشگاه و کتابخانه تاسیس گردید. تشریح انسانی در این شهر آغاز و راه برای درک این مسئله که جایگاه بیماریها در اندام هاست نه در اخلاط، هموار شد. طب یونانی با فتوحات اسکندر وارد منطقه بین النهرین می‌شود، که اثرات آن حتی پس از اسلام مشهود است، بدین ترتیب در جنت اشابیرنا (گندی سابور)، طب بابلی و آشوری با یکدیگر ممزوج گردید و در قرون بعدی یک واحد بزرگ و مستقل طب در گندی سابور قبل از اسلام بوجود آمد و به تدریج طب یونانی و اسکندریه و بیزانس و انطاکیه به این مرکز منتقل شد. نسطوریها در دیرهای خود علاوه بر تدریس تعلیمات دینی، طب و فلسفه نیز تدریس می‌کردند، در آنجا فلسفه از روی آثار ارسطو و افلاطون و طب از کتب و آثار بقراط و جالینوس تعلیم داده می‌شد. طب چین براساس عقاید و فلسفه کنفسیوس پی ریزی شد و مراحل تکامل خود را با طب اوهام و جادو شروع کرد و به مرحلة شناسایی کیهان و مصرف آنها در پزشکی و روانشناسی رسید و تشخیص بیماریها در چشم، زبان، گرفتن نبض خلاصه شده بود. بسیاری از داروها از جمله افدرین و کافور در چین کشف شد. خالکوبی و سوزن زدن در درمان بیماریها رایج گشت، تصور می‌کردند به وسیله خالکوبی به مجاری خون و اخلاط دست می‌یابند. فرو بردن نوعی از کاغذ به زیر پوست و آتش زدن آن به منظور درمان و تلقیح آبله معمول بود. امپراطوران روم بدلیل تعصبات مذهبی و اختلافات دینی با نسطوریان، سبب هجرت و پناهندگی نسطوریان به مناطق بین النهرین و چین گردید، جمعی از آنان به گندی سابور (وندو شاوور) روی آوردند، در آنجا عده‌ای از پزشکان هندی و سریانی و یونانی علم طب تدریس می‌کردند و این تدریس به زبان یونانی بود، به علاوه بعضی از کتابهای یونانی به سریانی ترجمه شد، در گندی سابور علاوه بر طب، حکمت و فلسفه و ریاضی تدریس می‌شد. تمام مورخان اسلامی شهر جندی شاپور را جزو محدوده سوق الاهواز می‌دانسته‌اند[110]، دانشمندان نسطوری و سریانی شهر جندی شاپور(گندی سابور) را بیت الاباط آورده‌اند و آنرا یکی از دیرهای ویران شده قدیم خود می دانند. گندی سابور دارای طرح مستطیلی شکل با خیابانهای وسیع و مستقیم و چهار راه های منظم و کوچه های موازی است و  بناهای شهر نیز اکثراً یک طبقه و گاهی دو یا سه طبقه بوده‌اند. روی هم رفته شهر گندی سابور به شکل یک مستطیل شطرنجی است که چندین خیابان در طول و چندین خیابان در عرض دارد و تمام این خیابان‌ها همدیگر را قطع می‌کردند، به گونه‌ای که شهر شباهتی به یک صفحه شطرنج بزرگ داشت. شکل گیری طب اسلامی در قرن هفتم میلادی با گسترش اسلام همراه شد، در صدر اسلام مدرسه اسکندریه و مدرسه گندی سابور دو مرکز علمی بودند که در طب تعلیم و فعالیت داشتند. در عهد خلافت عباسی بر خلاف عهد خلفا راشدین و دورة بنی امیه به مدرسه گندی سابور اهمیت داده شد. این امر سبب گردید که علاوه بر ظهور اطباء سرشناس، یکی از کتاب های مهم طبی مدرسه اسکندریه تحت عنوان «مبادی الطبیه الحدیثه بین الناس» به عربی ترجمه شود. پزشکان مشهور قرن اول هجری طبق روایت ابن جلجل[111] ، دو پزشک از مسیحیان اهوازی بودند،بنام های تیادوق صاحب کتاب الماکول المشروب که پزشک معروف حجاج بن یوسف ثقفی(90 هجری) و تاودون که پزشک مصاحب مروان حکم (64هجری) و طبق روایت قفطی و ابن ابی اصبیعه[112]، ملازم عمربن عبدالعزیز(99 هجری ) نیز بوده است، در اواخر قرن اول و اوایل قرن دوم از پزشک اهوازی دیگری بنام سرجیس ماسوجویه که یهودی و سریانی زبان است،نام برده می شود.(زبان سریانی به زبان عربی نزدیک است). ماسوجویه با شاعر معروف عرب ابونواس اهوازی (140 هجری) معاصر بوده است، ماسوجویه مترجم کتاب معروف کناش اهرن القس نیز بوده است، ابن ندیم[113] در الفهرست، کتاب قوی الاطعمه و منافعها و مضارها و کتاب قوی العقاقیر و منافعها و مضارها را از ماسوجویه دانسته و ابن ابی اصبیه کتاب کناش فی الغدا و کتاب قوی الاطعمه را به او نسبت داده است که شاید این همان کتاب کناش فی العین باشد. رساله‌ ‌«رساله فی البدال الادویه و مایقوم مقام غیرها منها» نیز از ماسوجویه است. او کتاب الکناش را از زبان سریانی به عربی ترجمه کرد، اصل کتاب کناش را یک پزشک اسکندرانی معاصر پیامبر اکرم بنام اهرن القس به سریانی نگاشته است، که ماسوجویه در دورة حکومت مروان بن حکم (65-64 هجری ) آن را به عربی ترجمه کرد،‌ کناش شامل 30 مقاله که ماسوجویه دو مقاله به آن افزود، در این عصر نوشتن نسخة پزشکی معمول گشت، تا این مرحله طب در بین مسلمانان به مرتبة یک علم مستقل در نیامده بود، اما درنیمة اول قرن سوم و به دلایل زیل طب یک علم مستقل شد:     1- بکارگیری پزشکان مدرسه جندی شاپور و اهتمام به آن در عصر عباسی2- تاسیس بیت الحکم توسط مامون عباسی در سال 215 هجری و الحاق کتابخانه و رصدخانه به آن 3 - اهتمام مسلمانان به علم طب بیشتر از دیگر علوم عقلی و تلقی طب بعنوان یکی از شاخه‌های فقه(فقه بدنی) 4- اعزام هیئت های به یونان و روم و آسیای میانه و به سراسر بلاد اسلامی برای جمع آوری کتاب و قرار دادن در کتابخانه بیت الحکم بغداد 5- تشکیل هیئت ترجمة کتابهای خارجی به زبان عربی، مدرسه جندی شاپور تاثیر عمیق در پیدایش طب اسلامی داشت، پزشکان بزرگ و کسانی که متون پزشکی را در قرن دوم و سوم هجری آغاز کردند از فارغ التحصیلان مدرسه جندی شاپور بودند آنان براساس روش و طریقة دانشمندان اسکندریه و براساس طب جالینوس عمل می‌کردند، هر چند در طب جالینوس به عناوین منفرد در پزشکی بصورت تخصصی ‌پرداخت نمیشد و اولین بار یوحنا بن ماسویه از پزشکان گندی سابور در کتابی تحت عنوان ‌«جزام» و همچنین حنین ابن اسحاق در کتابی تحت عنوان «الاغذیه علی تدبیر الصحه» و اسحاق بن عمران، در کتابی تحت عنوان «مالیخولیا» به شیوة تخصصی به یک موضوع پرداختند. حارث ابن کلده (13هجری) فارغ التحصیل مدرسه گندی سابور بود وی پزشک خاص پیامبر اکرم (ص) بود که طب النبوی معروف به اوست.              مدرسه گندی سابور نقش مهمی در طب اسلامی ایفاء نموده است و دنبالة آن تا اواخر قرن دوم و اوایل قرن سوم هجری ادامه یافت. دانشمندان و پزشکانی که در مدرسه گندی سابور طب آموختند[114] : 

1- نصر بن علقمه بن کلده ثقفی پسر خالة پیامبر اکرم او از دانش پژوهان مدرسه جندی شاپور ابن سینا چند معجون درمانی به او نسبت داده است.                                           2- حسن ابن سهل، استاد پزشک و داروسازی و نجوم و فلسفه.                                   3- حسن ابن خضیب، استاد نجوم و ریاضی.                                                                  4 - حسن ابن ثابت، استاد طب اسلامی.                                                                   5- ابوالخیر الخمار حسن بن اسوار، استاد منطق و ادبیات اسلامی (331 هجری ) کتاب الادویه را از سریانی به عربی ترجمه کرد.                                                                              6- سلمویه ابن بنان، استاد طب و داروسازی.                                                              7- حبیش بن الحسن اعسم، مدرس طب و مترجم کتابهای سریانی به عربی همچون الاشجار و العقاقیر، الادویه المفرده، خواص الاشجار و کتاب فی مواد العلاج، نام او در دیوان ابونواس اهوازی آمده است.                                                                                            8- سهیل ابن بشیر یهودی، استاد ریاضی و نجوم.                                                    9- عمر ابن فرخان، استاد نجوم و عضو هیئت مترجمان در بیت الحکمه بغداد.                  10- عمر ابن محمد خالد، استاد نجوم و ریاضی.                                                         11-  عیسی بن اسیاد، استاد داروسازی و فلسفه و حکمت.                                              12- عیسی بن ماسه، استاد طب.                                                                          13- عیسی ابن قسطنطین مسیحی، مدرس  طب و فلسفه.                                                 14 - فضل ابن حاتم، مدرس نجوم و حساب و هندسه.                                                        15- عیسی ابن علی، چشم پزشک.                                                                        16 - عیسی ابن یحیی، مدرس طب.                                                                       17- عیسی ابن شهلافا، مدرس طب و زمانی رئیس گندی سابور.                                                                                             18- فضل قیلی ابن محمد، مدرس نجوم و ریاضی.                                               19- اسرائیل سهل، مدرس طب.                                                                            20- فرخان ابن نصیر، استاد نجوم و ریاضی.                                                       21- ابن اثال نصرانی، مدرس طب.                                                                                     22- عیسی ابن خالص، مدرس طب.                                                                   23- ابوسهل اهوازی، مدرس علم نجوم بیت الحکمه بغداد و مترجم از زبان پهلوی به عربی.    24- ابوالحسن علی بن زیاد تمیمی مترجم زیج شهریار از پهلوی به عربی.                     25- یوسف الناقل، مدرس جندی شاپور و از مؤسس دارالحکم بغداد.                         26- موسی ابن خالد، مترجم کتاب «سته عشر» جالینوس به عربی.                             27- ابوزکریا ابن یوحنا، خزانه دار و زمانی رئیس بیت الحکمه و مترجم کتابهای طبی سریانی و یونانی به عربی.                                                                                         28- سهل بن هارونی میسانی صاحب دارالحکمه بغداد و یکی از موسسین آن.               29- جورجیس بن یخت یسوع (152 هجری)رئیس پزشکان گندی سابور و پزشک منصور خلیفه عباسی او صاحب کناش(حاوی)، کتابی که شامل همة مباحث علم طب باشد.            30- بختیوع بن جورجیس (185هـ) پزشک مهدی خلیفه عباسی و هارون الرشید در سال (171 هـ).                                                                                                  31- جبرئیل بن بخت یسوع جورجیس (213هـ) پزشک خلیفه هارون الرشید و سپس امین و مأمون عباسی.                                                                                         .  32- ابو یوحنا ابن ماسویه پزشک سریانی مخصوص هارون الرشید مؤلف کتاب النوادر الطبیه و دغل العین.                                                                                               33- سابور بن سهل پزشک متوکل خلیفه عباسی و مؤلف کتاب افراباذین(داروشناس).                                                                                   34- کنقه هندی (ابن دهن) که کتاب السموم را از هندی به عربی ترجمه کرد یکی ازمترجمان و پزشکان جندی شاپور است.                                                                         35- یوحنا ابن ماسویه سریانی صاحب مرکز تعلیم طب در بغداد و مؤلف چندین کتاب طبی به زبان عربی و سریانی است. از جمله کتاب المسواک و السنت.                                 36- حنین بن اسحاق العبادانی (194هـ) که آثار جالینوس را به عربی ترجمه کرد، ایشان یکی از عوامل اساسی پیشرفته علم طب در تمدن اسلامی، که اروپائیان وی را به نام ژوهامتوس می‌شناسند. رسالة فی حفظ الانسان و اصلاحیها از اوست.                           .            37- عیسی بن صهاربخت مؤلف کتاب قوی الادویه المغرده ، پزشک و داروساز و زمانی رئیس مدرسه گندی سابور.                                                                             38- علی بن ربن طبری، وی کتاب مشهور خود بنام فردوس الحکمه را با استفاده از منابع سریانی و یونانی و هندی نوشت، او نخستین بار از بقراط و جالینوس و اوریبالیوس و چرکا پزشک هندی در کتاب خود استفاده کرد.                                                             39- علی بن عباس اهوازی، وی کتاب مشهور بنام کامل الصناعه را نوشت، این کتاب تا اواخر قرن چهارم کامل ترین کتاب در طب با روش عملی است و از این حیث از کتاب قانون ابوعلی سینا (وفات 428 هـ) کامل تر است.                                                                                                                                      مدرسه گندی سابور در سالهای 120 تا 165 هجری به تدریج اهمیت خود را از دست داد و مراکز علمی آنجا به تدریج به شهر بغداد مرکز خلافت منتقل شد. به دستور مامون در سال210 هجری، بنیادی علمی در بغداد به نام بیت الحکمه تاسیس شد و آنجا مرکز ترجمه و تحقیق علمی حکومت اسلامی قرار گرفت و دانشمند اهوازی بنام سهل بن هارون میسانی صاحب بیت الحکمه بغداد شد و پس از آن بیمارستان بغداد تشکیل شد، بغداد جای حوزه های علمی گندی سابور را گرفت، در بیمارستان گندی سابور، یک یا دو کلاس طب و داروسازی باقی نماند، که آنها هم دوام نیاوردند و چندی بعد تعطیل شدند. گندی سابور ده ها سال بعد در اثر هجوم تیره های از کردها ویران شد. بر سر در مدخل  مدرسه گندی سابور نوشته شده بود. ‌«دانش و فضیلت برتر از بازو و شمشیر است[115] .

آلِ بُخت یسوع، قرن دوم هجری[116]

نامی که بر خاندانی از پزشکان مسیحی نسطوری اهوازی اطلاق شده است. افراد مشهور این خاندان که از قرن دوم تا اواسط قرن  پنجم میزیستهاند. تلفظ و ریشه کلمه بخت یسوع مورد بحث دانشمندان بوده است. قدما غالباً آن را مرکب از دو کلمه سریانی بُخت (عبد) و یَشُوع (عیسی مسیح) دانستهاند. اینان نخست در جندی شاپور میزیستهاند. بخت یسوع (اول)، جِبرائیل (اول)، جرجیس، بخت یسوع (دوم)، جبرائیل (دوم)، بخت یسوع (سوم)، عبیدالله (اول)، جبرائیل (سوم)، عبیدالله (دوم)، از نخستین و دومین پزشک این سلسله هیچ اطلاعی در دست نیست و شهرت خاندان، با نفر سوم آغاز میشود .                              .              1- جرجیس، جورجیس بنجبرائیل (152 هجری) رئیس بیمارستان جندی شاپور که شهرت فراوانی کسب کرده بود. اطلاعات اندکی که از او به دست رسیده، با بیماری منصور عباسی سال 148 هجری آغاز می شود. منصور که به بیماری معده دچار شده بود، از وجود وی در مقام ریاست پزشکان جندی شاپور آگاه شد و دستور به احضارش داد. جرجیس ناچار کار بیمارستان را به پسر خویش بخت یشوع سپرد و همراه دو تن از شاگردان خود به نام های ابراهیم و عیسیبن شهلافا یه بغداد رفت. وی از همان دیدار نخست، منصور را شیفته اخلاق و وقار خود کرد و بیدرنگ به معالجه خلیفه پرداخت. منصور چون شفا یافت، او را خلعت داد و به ریاست پزشکان پایتخت برگزید. حدود151 هجری که منصور پی برد که جرجیس به آیین نصرانی سخت پای بند است و ناگزیر بیش از یک همسر برنمی گزیند، از او خواست به معالجه زنان حرم نیز بپردازد. جرجیس تا پایان اقامت در بغداد به آن کار هم مشغول بود. وی در152 هجری بیمار شد و پس از آن تاریخ موافقت خلیفه، به زادگاه خویش بازگشت. شاید وی پس از این تاریخ هم چندسالی زنده بوده است، زیرا در غیاب او شاگردش ابنشهلافا چندی پزشک دربار عباسی بود تا اینکه فسادش آشکار شد و به فرمان خلیفه تبعید گردید و آنگاه رسولی از جانب منصور نزد جرجیس آمد و جرجیس به علت ضعف شدید، شاگرد دیگرش ابراهیم را به دربار گسیل داشت. ابنابی اصیبعه میگوید وی کتابهای بسیاری برای منصور از یونانی به عربی ترجمه کرد. اما ترجمههایی به سریانی نیز داشته است، زیرا در پایان شرح حال او  اضافه میکند که کتاب کُنّاش معروف او را حنین بن اسحاق از سریانی به عربی گردانید. این کناش امروز دیگر موجود نیست اما به احتمال قوی نقل قول های متعددی که درکتاب الحاوی رازی آمده است، از این کتاب است. شرح «کناشی» در کتابخانه آستانقدس موجود است که نام ابو یزید صهاربخت، شاگرد جرجیس بر آن نگاشته شده است. این کناش نیز مانند اکثرکناش ها، شامل ده «مقاله» هستند. همچنین قسمتهایی از دو کتاب دیگر جرجیس به نامهای الاخلاط و دیابیطی در الحاوی نقل شده است.                                    .      2- بخت یسوع دوم بن جرجیس(185هجری)، دومین فرد ممتاز این دودمان است. زمانی که پدر بختیشوع از اهواز به بغداد رفت، اداره دارالعلم و بیمارستان جندیشاپور را به وی سپرد. در زمان خلافت مهدی(158-169 هجری) یکبار او را برای معالجههای هادی که ولیعهد بود از اهواز به بغداد فراخواندند. اما پس از اندک زمانی، به سبب حسادت ابوقریس عیسی که طبیب دربار بود، و ناسازگاری خیزُر همسر مهدی، به اهواز باز گردانده شد.و پزشک دیگر اهوازی که عَبدِ یَسُوع بن نصر نام داشت، به بغداد دعوت می کنند. به هر حال، بازگشت مجدد بخت یسوع به بغداد در 171 هجری پیش می آید که در این زمان اتفاقی برای هارونالرشید پیش آمده بود که وی به صداع دچار می شود.                                               .                  3- جبرائیل بنبخت یسوع بنجرجیس (246-155 هجری)، مشهورترین فرد آل بخت یسوع است. جبرئیل در اهواز رشد و نمو کرد، سال 171 هجری بخت یسوع، پدر جبرئیل برای درمان خلیفه از اهواز به بغداد رفت.  سال 175 هجری بخت یسوع فرزندش را برای درمان خلیفه معرفی کرد و جبرئیل اهواز را به مقصد بغداد ترک کرد. جبرئیل در بغداد به سرعت منزلت والایی یافت. جبرئیل حدود 10 سال در دربار خلفا با پدر همکار بوده است. او حدود 23 سال  خدمتگزار هارون بود.                                                           .               4- بخت یسوع بنجبرائیل (دوم) (256 هجری). بخت یسوع دوم سال 213 به خدمت مأمون در آمد. او همان سال خلیفه را در سفر به آسیای صغیر همراهی کرد و تا سال 227 هجری که آغاز خلافت واثق است، پزشک دار الخلافه بود. در زمان این خلیفه، بخت یسوع ثروت و شهرت عظیمی فراهم کرد، آنچنانکه مایه حسادت دو تن از بزرگان دربار، یعنی ابنزیّات وزیر (233 هجری) و ابنابی داود قاضی(240هجری) گشت. در اثر سعایت آن دو، خلیفه پزشک خویش را به اهواز تبعید کرد و دستور به مصادره اموال او داد. بختیشوع از سال  (230هجری) تا نزدیک به 5 سال در جندی شاپور بود تا واثق بیمار شد و او را به بغداد فرا خواند. پزشک از اهواز حرکت کرد و زمانی که به سامره رسید، خلیفه درگذشته بود (232هجری). و آن زمانی است که انجمن پزشکی با حضور یحیی ابنماسویه و میخائیل و حنینبناسحاق و سلمویه و نیز بخت یسوع در حضور واثق تشکیل گردید و مدتی درباره اصول و چگونگی علم پزشکی مباحثه شد. کار بخت یسوع در دربار متوکل (247هجری) رونق بسیار یافت و بیشتر روایاتی که درباره معالجات او نقل کردهاند به همین دوره مربوط است. وی در آن روزگار ثروتی بیمانند فراهم آورده بود و از چشم و هم چشمی با بزرگان دربار، حتی شخص خلیفهرو نمیتافت. لباسها و زیورها و عطرها و خانههای او همیشه موجب حسادت متوکل بود. به همین جهت، لااقل دو بار اموال او را ضبط و خود او را به بغداد و بصره تبعید کرد و نوبت اول احتمالاً در 244 هجری بود که وی جشنی عظیم برای پذیرایی خلیفه در خانه خود ترتیب داد. آنچه مؤلفان درباره وسایل و ابزارهای شگفت و اختراعات غریب او به منظور آسایش بیشتر نقل کردهاند. البته افسانه آمیز است، اما بر اعجاب ایشان نسبت به هوش سرشار و دارایی هنگفت او دلالت دارد. تبعید دوم در آخرین سال خلافت متوکل به سبب آگاهی احتمالی بخت یسوع از توطئه قتل خلیفه صورت گرفت(247 هجری). با این همه، عصر متوکل، روزگار طلایی زندگی بخت یسوع بوده است. حرمت او در دربار به حدی بود که خلیفه، شاعر دربار علیبنجَهم را به سبب شعری که در هجای پزشک سروده بود، یک سال به زندان انداخت و بعد به خراسان تبعید کرد. بختیشوع یکی دو سال در تبعید زیست تا اینکه مستعین (248هجری) وی را به دربار فراخواند. او در نهایت عزت و احترام زیست و در ماه صفر 256 هجری و چند ماهی پیش از قتل مهتدی درگذشت.  آثار وی عبارتند از: ابن‎‎المرکبة؛ کتاب مختصر به حسبالامکان، علمالازمان والبدان؛ رساله مخفیاتالرموزفیالطب؛ نبذةفیالطب[117].                                                                     .                                                                    5- عبیدالله (اول). عبیدالله و خواهرش بر سر اموال پدر، کارشان با بزرگان دولت به منازعه کشید. جبرائیل (سوم) فرزند عبیدالله است که او کارمند دربار مقتدر بود.                         .  6- یوحنا (یحیی) بنبخت یسوع. یوحنا طبیب مخصوص موفق پسر متوکل است. کتاب  فیمایحتاجالیه الطبیب من علمالنجوم از تألیفات اوست، یوحنا کتاب های بسیاری را [از یونانی] به سریانی برگردانده و ترجمهای عربی از او دیده نشده است.                        .  7- بخت یسوع بن یحیی(یوحنا). بخت یسوع در سال به خدمت مقتدر در آمد. او در سال 329 هجری درگذشت. ابن قفطی[118] میگوید: بخت یسوع بزرگترین طبیب دربار است، او در این ایام با سنانبنثابت همکار بوده است.پس از آن به خدمتالراضی(329 هجری) درآمده است.   8- جبرائیلبنعبیداللهبنبخت یسوع:  او فرزند عبیدالله(اول) است(396 هجری) که در دیوان مقتدر خدمت میکرده است. چون درگذشت، خلیفه اموال او را مصادره کرده و جبرائیل جوان همراه خواهر و مادر خویش به عُکبَرا گریخت. سپس مادر به همسری پزشکی دیگر درآمد، اما پس از چندی درگذشت. جبرائیل ناچار به بغداد رفت و به رغم تنگدستی و بدرفتاری خویشان، با جدیت تمام به آموختن علوم پزشکی همت گماشت و نزد تَرمره پزشک و یوسف واسطی در بیمارستان بغداد تلمذ کرد. سپس درسال334هجری زمان فتح بغداد بدست معزالدوله بازگشت و با جبرائیل آشنا شد. جبرائیل کنیز بیمار او را که پزشکان فارس و کرمان و عراق از درمانش درمانده بودند را بهبود بخشید و هدایای فراوانی دریافت داشت. پس از آن چون دید در فارس و کرمان شهرتی کسب کرده، در آغاز حکومت عضدالدوله 338 هجری به شیراز رفت و با رسالة فیعصبالعین به خدمت امیر رسید و مقامی ارجمند یافت. وی مدت طولانی در فارس زیست، او در357 هجری به معالجه یکی از خویشان عضدالدوله پرداخت. نیز او در364 هجری همراه عضدالدوله به بغداد رفت و در بیمارستان آنجا که به همت امیر رونق تازهای یافته بود، هر هفته دو شب و دو روز به خدمت مشغول شد، او کناشی در معالجه همه اعضای بدن نگاشت. جبرائیل رساله ألَمُالدِّماغ بمشارَکَةِ فَمِالمَعدَةِ والحجابِالفاصِل را تألیف کرد. کناش بزرگ خود را با نام صاحب، الکافی نوشت. پس از آن کتابی به نام المطالبة بین قولالانبیاء والفلاسفة،و مقالهای بعنوان «الرد علیالیهود» و رسالههای متعدد دیگری نگاشت. بعد از آن نیز سفری به بیتالمقدس کرد و از آنجا به دمشق رفت،او از پذیرفتن دعوت عزیز، خلیفه فاطمی مصر، سرباز زد و به بغداد بازگشت. عاقبت حدود 393 هجری بدعوت مُمَهِدالدوله ابومنصور به مَیّافارِقین رفت و پس از سه سال اقامت در همانجا در 85 سالگی درگذشت.                                                                                       . 9- عبیداللهبنجبرائیل، ابوسعید(450 هجری)، او آخرین طبیب مشهور این خاندان است، عبیدالله در میّافارقین زیست و با ابنبُطلان دوست بود، برخی از کتابهای متعدد او اینک در دست است.

 دارالحکمه یا بیت الحکمه بغداد ( 201 هجری)[119]

دارالحکمه یا بیت الحکمه در اصل کتابخانه و دارالترجمه بوده است که در زمان خلفای بنی عباس در بغداد دایر شد. سال 210 هجری خلیفه عباسی مؤسسه دارالحکمه را تأسیس نمود و سپس با مشارکت دانشمندان مدرسه گندی سابور زمینه ای را فراهم آورد تا حکومت اسلامی به رشد و  شکوفایی علمی زمان خود برسد. این دوره از تاریخ اسلام به نام «عصر طلایی» در  غرب معروف است. در دارالحکمه دانشمندان کتاب های خارجی زیادی را بزبان عربی ترجمه کردند. همزمان دانشمندان فراری از روم شرقی هم برای حفظ جان خود به این دارالحکمه پناه آوردند. هارون الرشید شخصآ «حنین ابن اسحاق العبادی»، را به ریاست دار الحکمه برگزید. مترجمین این دوره بسیار بکار خود مسلط بودند، اما آنکه از همه تأثیر بسزاتری بر جای گذاشت «مأمون» خلیفه عباسی بود. در زمان او دارالحکمه عهده دار وظایف تازه تری شد که همانا ترجمه کتب ریاضی و نجوم از زبان یونانی بود. دارالحکمه در این دوره تحت نظر دانشمندی اهوازی بنام «سهل بن هارون میسانی»  اداره میشد. همکاران دیگر او محمد بن موسی و محمد جعفر ابن موسی و احمد ابن موسی و الحسن بن موسی بودند. پس از مامون در زمان المعتصم  و الواثق  دار الحکمه بکار و رونق خود ادامه داد، اما در زمان المتوکل  دار الحکمه دچار رکود وتنزل شد. در حالیکه در دوران خلافت مامون و معتصم و واثق در اوج درخشش بود چون این سه خلیفه پیرو تفکر «اعتزالی» بودند و می خواستند بدانند که: فلاسفه یونان در باره «جبر و اختیار» چه گفته اند. دارالحکمه بهنگام حمله هلاکوخان مغول بکلی منهدم شد. مغولان کتاب های موسسات علمی و کتابخانه بزرگ بغداد را سوزاندند یا در دجله و فرات ریختند.

 ابوالحسن‌ على‌ بن‌ عباس‌ اهوازی (‌ 343 هجری)[120]

ابوالحسن علی بن عباس اهوازی، سال 343 هجری در اهواز بدنیا آمد و همانجا رشد و نمو کرد. ابن عباس برای ادامه تحصیل اهواز را ترک و به بغداد رفت. ابوالحسن اهوازی شاگرد ابوماهر بود و پس از ابوماهر او خود به مطالعه کتب متقدمین پرداخت. کتاب موسوم به کامل الصناعه یا کُنّاش ملکی و یا بطور اختصار الملکی را نگاشت و موجب شهرت او گردید. او در مقدمه کتاب می گوید: کتب طبی متقدمین و متأخرین را از زمان بقراط تا این وقت آنچه دیدم ناقص بود، کتابی کامل و جامع که تمام فنون و اقسام طب تا این عصر تألیف نشده است . کتاب الملکی، جامع تمام فنون طب است و این کتاب قبل از قانون ابن سینا کتاب درسی اطباء بود و قفطی[121] گوید: پس از تالیف قانون توسط ابن سینا مردم کُنّاش ملکی را ترک گفته به کتاب قانون روی کردند، هرچند کتاب ملکی از کتاب قانون ابن سینا از حیث عملی بهتر است. ابن عباس هم دوره رازی است ولی از تاریخ وفات ابن عباس اهوازی و شرح حال وی تفصیلی در دست نیست همین قدر میدانیم که تا سال383 هجری زنده بوده است. این کتاب الملکی در سال529 هجری توسط قسطنطین افریقی در مدرسه سالرنو تحت عنوان الکتاب الملکی ترجمه و آنرا به خود نسبت داد. کتاب ابن عباس اهوازی برای دومین بار در سال 1200میلادی توسط إستیفان الأنطاکی ترجمه شد. این نسخه در سال 1492 میلادی در شهر بندقیه ایتالیا به چاپ رسید. همین نسخه برای بار دوم در سال 1523 میلادی در شهر لیون به چاپ رسید. لکلرک در تاریخ اطباء عرب گوید: ملکی در سال 529 میلادی به زبان لاتینی ترجمه شده و چند بار به طبع رسیده است. ابن عباس اهوازی‌ را به‌ جهت دانش‌ و مهارت‌ و ابتکار، کتابش‌ را به‌ عنوان‌ یکى‌ از برجسته‌ترین‌ منابع‌ طبى‌ ستوده‌اند.‌ شهرت‌ اهوازی‌ مرهون‌ کتاب‌ ارزشمند او، کامل‌ الصناعة الطبیة است‌ که‌ آن‌ را کنّاش‌ الملکى‌، الطب‌ الملکى‌، کتاب‌ الملکى‌، القانون‌ العضدی‌ فى‌ الطب‌ و الکناش‌ العضدی‌ فى‌ الطب‌ نیز نامیده‌اند. کامل‌ الصناعه‌ دایره المعارفی‌ است‌ پزشکى‌ و دارای‌ نظم‌ و ترتیبى‌ عالى‌ است که‌ از همان‌ روزگار تألیف‌ مورد اقبال‌ و مراجعه‌ واقع‌ شد ، اما پس‌ از تألیف‌ قانون‌ ابوعلى‌ سینا تقریباً به‌ کناری‌ نهاده‌ شد. با این همه‌، قفطى‌ تاکید می کند‌ که‌ این‌ کتاب‌ از دیدگاه‌ پزشکى‌ عملى‌ برتر از قانون‌ بوعلى‌ است‌. آنچه‌ اهوازی‌ در جلد دوم‌ همین‌ اثر در ابواب‌ پزشکى‌ عملى‌ (بالینى‌ و جراحى‌) آورده‌، دقت‌ و مهارت‌ و تجربه‌اش‌ در مداوای‌ انواع‌ بیماریها و جراحیها را آشکار مى‌سازد. علاوه‌ بر این‌ وی‌ در این‌ کتاب‌ دیدگاههای‌ جالب‌ و ابتکاری‌ ابراز کرده‌، و به‌ کشف های‌ مهم‌ نایل‌ آمده‌ است‌ . مثلاً آنچه‌ دربارة انقباض‌ و انبساط رگها و اختلاط هوا و خون‌ و جریان‌ آن‌ در شریانها گفته‌، نخستین‌ وصف‌ گردش‌ مویرگى‌ خون‌، و اولین‌ بیان‌ روشن‌ و علمى‌ از شبکة مویرگهاست‌. اولین کسی بود که دربارة جنین‌ و تکامل‌ آن‌ و حرکات‌ رحم‌ به‌ هنگام‌ زایمان‌، سخن گفته است‌، و سرطان‌ رحم‌ را به‌ خوبى‌ تشخیص‌ داده‌ است‌. وی‌ همچنین‌ کاملاً به‌ اهمیت‌ روان‌ درمانى‌ آگاه‌ بوده‌، و پیش‌ از ابوعلى‌ سینا به‌ ‌ موضوع‌روان درمانی پرداخته‌ است‌. تحقیقات‌ ابن عباس اهوازی‌ در علل‌ بروز صرع‌ و بیان‌ نشانه‌ها و تظاهرات‌ فیزیکى‌ و روحى‌ آن‌ سخت‌ جالب‌ توجه‌ است‌. با اینهمه‌، اولمان‌ که‌ خود در جایى‌ فصول‌ و ابواب‌ کامل‌ الصناعه‌ را معرفى‌ کرده‌ ، منکر نوآوری‌ پزشکان‌ عصر اسلامى‌ است‌ و همه‌ را اقتباس‌ از یونانیان‌ دانسته‌، و اهوازی‌ را نماینده‌ و شارح‌ خالص‌ طب‌ جالینوس‌ معرفى‌ کرده‌ است.                   .     

شرح کتاب الملکی                                                                             .        کامل‌ الصناعه‌ مشتمل‌ بر دو جزء و هر جزء در ده مقاله‌ تدوین‌ شده‌ است‌: جزء اول‌ در طب‌ نظری‌ و جزء دوم‌ در طب‌ عملى‌ است‌. در جزء اول‌ افزون‌ بر دیباچه‌ و تصدیر کتاب‌ به‌ نام‌ عضدالدوله‌ و بررسى‌ آثار پزشکان‌ بزرگ‌ و کلیات‌ طب‌ ، به‌ مسائلى‌ همچون‌ تشریح‌ اعضای‌ ساده‌ و مرکب‌ بدن‌، قوای‌ طبیعى‌، علل‌ و علائم‌ و دورة بیماریها و نقش‌ عواملى‌ چون‌ آب‌ و هوا، غذا، خواب‌ و ورزش‌ در سلامت‌ انسان‌ پرداخته‌ است‌. جزء دوم‌ به‌ بهداشت‌ عمومى‌، انواع‌ بیماریها و شیوة درمان‌ آنها از سر تا قدم‌ به‌ ویژه‌ دستگاههای‌ تنفسى‌ و گوارشى‌، و نیز جراحى‌ که‌ یکى‌ از جالب‌ترین‌ بخشهای‌ کامل‌ الصناعه‌ به‌ شمار مى‌رود، و سرانجام‌ انواع‌ ادویة مرکبه‌ و شیوة ساخت‌ و ترکیب‌ آنها اختصاص‌ داده‌ شده‌ است‌. در عصر جدید توجه‌ اروپاییان‌ از نیمة قرن نوزدهم میلادی‌ به‌ این‌ اثر بزرگ‌ طبى‌ جلب‌ شد و به‌ بررسى‌ ابواب‌ یا ترجمة بخشهایى‌ از آن‌ دست‌ زدند و در تحقیقات‌ مربوط به‌ تاریخ‌ علم‌ و تاریخ‌ پزشکى‌ به‌ بررسى‌ آراء او پرداختند. نخستین‌بار متن‌ عربى‌ کامل‌ الصناعة الطبیة در 1283هجری‌ در لاهور و پس‌ از آن‌ در 1294هجری‌ در بولاق‌ به‌ چاپ‌ رسید. نیز نسخة خطى‌ دانشگاه‌ استانبول‌ را فؤاد سزگین‌ در 1405هجری در فرانکفورت‌ چاپ‌ تصویری‌ کرد.کمبل‌، کتاب‌ دیگری‌ درطب‌ مشتمل‌ بر سه بخش‌ بهداشت‌، بیماریها و جراحى‌ که‌ نسخة آن‌ را درگوتینگن‌ نشان‌ داده‌، را از ابن عباس اهوازی دانسته‌است‌.ابن عباس اهوازی در این کتاب برای اولین بار از ورزش های اکره(فوتبال)، کوهنوردی، دو میدانی و همچنین از اسب سواری و کشتی و دیگر ورزش های گروهی و فردی مربوط به بدن سازی که در آن زمان در اهواز رایج بوده، صحبت کرده است.

نقش دانشمندان اهوازی درتوسعه علوم ریاضیات و فیزیک و نجوم

ابوعلی حسن  بن حسین ، ابن هیثم ( 430- 354 هجری)[122]

ابن هیثم سال 354 هجری به دنیا آمد. وی از دانشمندان سرشناس عرب است که در اهواز رشد و نمو کرد، او ابتدا برای ادامه تحصیل به بصره رفت و در همانجا اقامت گزید. ابن هیثم، در آثار لاتینی غرب سده‌های میانه به آونتان یا آوناتهان و بیشتر به آلهازن شناخته می‌شود، غالب نویسندگان مرگ او را در حدود سال 430 هجری یا پس از آن در قاهره دانسته‌اند. او در زمینه شناخت نور و قوانین شکست و بازتاب آن نقش مهمی ایفا کرده‌است. شرح اصول تاریکخانه و اختراع ذره‌بین از کارهای برجسته این دانشمند اهوازی است. به اعتقاد برخی پژوهشگران او نخستین دانشمند جهان است که سرعت صوت را محاسبه کرده‌است. او با معیارهای متعارف اندازه‌گیری در زمان خود، که واحد زرع بود، سرعت نور را محاسبه کرد و دور کره زمین را اندازه گرفت. وی نخستین کسی است که به بررسی خواص نور پرداخت ، او درعلوم ریاضی، حساب و هندسه، مثلثات، جبر، الابصار و غیره، استادی ماهر و صاحب ابتکار بود.او بعنوان مهندس برای بنای سد اسوان بر رود نیل به مصر رفت و به دار الخلافه فاطمیان پیوست. سفر ابن هیثم به مصر به تشویق و وعدۀ الحاکم فاطمی فرمانروای مصر روی داد و البته بعید نیست که ابن هیثم اصلاً به امید اجرای طرح خود برای تنظیم آب نیل و برخورداری از کرم الحاکم آن تمهید را اندیشیده باشد. خلیفۀ فاطمی پس از اطلاع از این طرح، پول برای ابن هیثم فرستاد وخلیفه خود به استقبال او بیرون شد و دانشمند را گرامی داشت. ابن هیثم اندکی بعد در رأس گروهی از مهندسان به بررسی نیل و مجرای آن در بخش مرتفع جنوب مصر پرداخت، اما با مشاهدۀ آثار و ابنیه‌ای که مصریان براساس طرحهای دقیق هندسی ساخته بودند، دریافت که اگر اجرای طرحی که او در اندیشه داشت، ممکن بود، این مصریان فرهیختۀ دانا به هندسه و ریاضیات، البته پیش‌تر به آن دست می‌زدند. بررسی چگونگی مرتفعات اسوان که نیل از آن می‌گذرد، نیز این نتیجه‌گیری را تأیید کرد. از این‌رو نزد خلیفه به ناکامی خود اعتراف کرد. ظاهراً خلیفه واکنش تندی از خود نشان نداد، اما چنین می‌نماید که از این ناکامی چندان خشمناک شده بود که ابن هیثم را به جای آنکه در جایی چون دارالحکمۀ قاهره، در کنار کسانی مانند ابن یونس منجم به کار بگمارد، به شغلی دیوانی گماشت. ابن هیثم از بیم جان خود این شغل را پذیرفت، ولی برای رهایی از آن چاره در این دید که باز تظاهر به جنون کند. از این‌رو خلیفه اموال او را مصادره کرد و کسی را به قیمومتش گماشت و در خانه‌اش محبوس کرد. چون الحاکم درگذشت (411هجری)، ابن هیثم نیز از تظاهر به جنون دست برداشت و آزاد شد و اموالش را باز پس گرفت. وی نزدیک الازهر قاهره مقام گزید و بقیۀ عمر را به تدریس و تألیف سپری کرد و از طریق استنساخ کتاب روزی خود را به دست می‌آورد. و به روایتی  ابن هیثم از بیم خلیفه شبانه به شام گریخت و به خدمت یکی از امرای آن دیار درآمد به رغم بخشش های این امیر به مختصری قناعت کرد و یکسره به کارهای علمی پرداخت ابن هیثم از راه استنساخ کتابهای ریاضی روزگار می‌گذرانید.کتاب های او در هندسه، حساب، به ویژه کتاب علم البصار در پرتوشناسی، شهرت جهانی دارند. این کتاب در سده‌های میانه اروپا، به لاتین برگردانده شد. ابن هیثم رساله‌ای در نور نوشت و ذره بین را کشف کرد. به نسبت زاویه تابش و زاویه انکسار پی برد و اصول تاریکخانه را شرح داد و در مورد قسمت‌های مختلف چشم بحث کرد. رسالهٔ نور ابن هیثم نفوذ زیادی در اروپا گذاشت. کارهای وی توسط کمال الدین پیگیری شد. بالغ بر بیست اثر بازمانده ابن هیثم ویژه مسائل نجومی است. شهرت ابن هیثم در نجوم بیشتر به سبب تالیف رساله‌ای است به نام مقاله فی هیئته العالم. ظاهراً این رساله از آثار جوانی او است، زیرا در آن از «پرتوی که از چشم خارج می‌شود» سخن گفته‌است و ماه را جسمی صیقلی توصیف کرده که نور خورشید را «باز می‌تاباند» این دو نظر را وی در المناظر و مقاله فی ضوء القمر رد کرده‌است این رساله تنها نوشته نجومی ابن هیثم است که در قرون وسطی به غرب راه یافته‌است. آبراهام هبرایوس آن را به سفارش آلفونسوی دهم، شاه کاستیل (وفات: ۱۲۸۴ میلادی) به اسپانیایی ترجمه کرد و این ترجمه را مترجم ناشناسی (تحت عنوان کتاب جهان و آسمان) به لاتینی در آورد. در این رساله ابن هیثم ثابت می‌کند که اگر ماه مانند آینه‌ای رفتار کند لازم می‌آید که سطحی از ماه که نور خورشید را به زمین باز می‌تابد کوچک‌تر از سطحی باشد که ما مشاهده می‌کنیم، پس نتیجه می‌گیرد که ماه نور عرضی خود را در دریت مانند اجسام منیر، یعنی از همه سطح خود و در همه جهات، گسیل می‌دارد، این نظر با استفاده از یک ذات‌الثقبتین نجومی ثابت می‌شود. از این رو وی آسمان را متشکل از مجموعه‌ای از پوسته‌های کروی (با افلاک) هم مرکز فرض کرده‌است که بر هم مماسند و درون یکدیگر می‌چرخند، در داخل ضخامت هر پوسته، که نماینده فلک یکی از سیارات است، پوسته‌های هم مرکز و خارج از مرکز و کرات کامل دیگری وجود دارد که بترتیب با افلاک خارج از مرکز و افلاک تدویر متناظرند. همه پوسته‌ها و کره‌ها سرجای خود و به گرد مرکز خود می‌چرخند، و از ترکیب آنها حرکت ظاهری سیاره که طبق فرض روی استوای فلک تدویر قرار دارد پدید می‌آید. ابن هیثم با توصیف دقیق همه حرکاتی که در کار می‌آیند، در واقع گزارشی کامل و روشن و غیرفنی از نظریه بطلمیوس درباره سیارات ارائه می‌کند، و همین نکته راز محبوبیت رساله او را آشکار می‌کند. ایراد ابن هیثم به حرکت پنجم ماه که در فصل پنجم از مقاله پنجم مجسطی بیان شده، بسیار آموزنده‌است. این اشکال کاملاً از نوع برهان خلف است، زیرا «ثابت می‌کند» که چنین حرکتی از لحاظ فیزیکی محال است. بطلمیوس فرض کرده بود که هنگام حرکت فلک تدویر ماه بر فلک حامل خارج مرکز آن قطری که از اوج تدویر می‌گذرد (هنگامی که، مرکز فلک تدویر بر اوج فلک حامل است) طوری می‌چرخد که همیشه در امتداد نقطه‌ای در روی خط اوج و حضیض است (این نقطه را «نقطه المحاذات» می‌گویند)؛ به طوری که مرکز دایره البروج در وسط خطی است که این نقطه را به مرکز فلک حامل وصل می‌کند. این فرض ایجاب می‌کند که وقتی فلک تدویر یک دور کامل روی فلک حامل خود می‌چرخد، قطر آن بتناوب، در دو جهت مخالف بچرخد. اما ابن هیثم می‌گوید که چینین حرکتی را تنها یک کره ایجاد می‌کند، که بتناوب در دو جهت مختلف می‌چرخد، یا دو کره که یکی بیحرکت می‌ماند و دیگری در جهت خاص خود می‌چرخد. چون فرض جسمی با این اوصاف ممکن نیست، بنابراین ممکن نیست که قطر فلک تدویر در امتداد آن نقطه مفروض باشد.سالها قبل از اینکه عکاسی اختراع شود اساس کار دوربین عکاسی وجود داشت. ابن هیثم در قرن پنجم هجری / یازدهم میلادی وسیله‌ای را به نام جعبه تاریک را برای مطالعه خورشیدگرفتگی به کاربرده بود. این وسیله، طی جنگهای صلیبی به اروپا راه یافت.اتاقک تاریک، عبارت بود از جعبه یا اتاقکی که فقط بر روی یکی از سطوح آن روزنه‌ای ریز، وجود داشت. عبور نور از این روزنه باعث می‌شد که تصویری نسبتاً واضح اما به صورت وارونه در سطح مقابل آن تشکیل شود. این وسیله به شدت مورد توجه نقاشان قرار گرفت و تمامی نقاشان بخصوص نقاشان ایتالیایی قرن شانزدهم از آن برای طراحی دقیق منظره‌ها و ملاحضه دورنمایی صحیح استفاده می‌کردند، به این ترتیب که کاغذی را بر روی سطح مقابل روزنه قرار می‌دادند و تصویر شکل گرفته را ترسیم می‌کردند. این تصاویر بسیار واقعی و از ژرفانمایی (پرسپکتیو) صحیحی برخوردار بود.ابن‌هیثم یک تصویر را هم فرافکن کرده است‌. وی دستگاهی ساخته بود که تصویر را باز می تاباند. بدین گونه نخستین سنگ بنای سینما گذاشته شد. ابن‌هیثم اولین دانشمندجهان است که سرعت صوت را محاسبه کرده است‌. او با معیارهای متعارف اندازه‌گیری در زمان خودش‌، که واحد زرع بود، سرعت نور را محاسبه کرد و دور کرهٔ زمین را اندازه گرفت.وی نخستین کسی است که به بررسی خواص نور پرداخت.حل مسأله زیر یکی از کارهای معروف او است:«در صفحه دایره‌ای به مرکز O و به شعاع R، دو نقطه ثابت B ,A داده می‌شود. هرگا ه دایره را به مثابه ایینه‌ای فرض کنیم بر آن، نقطه‌ای چون M بیابید که شعاع نورانئی که از A خارج می‌شود پس از منعکس شدن در نقطه M، بر B بگذرد.»ابن هیثم این مسأله را با استفاده از یک معادله چهارم و از تقاطع یک هذلولی متساوی القطرین و یک داریره حل کرده‌است.

آثار ابن هیثم:کتاب المناظر، مقالة فی صورة‌الکسوف، رسالة فی مساحة المسجم المکافی، مقالة فی تربیع الدائرة، مقالة مستقصاة فی الاشکال الهلالیة، خواص المثلث من جهة العمود، القول المعروف بالغریب فی حساب المعاملات، قول فی مساحة الکرة.

اَبوالْحَسَنِ احمد بن حسین بن کرنیب اَهوازی(360 هجری) [123]

ابوالْحَسَنِ احمد بن حسین بن کرنیب، در قرن چهارم هجری در اهواز بدنیا آمد[124]. ابوالحسن در اهواز رشد و نمو کرد. او ریاضی‌دان و منجم نامداری است که ذکرش در برخی نسخه‌های خطیِ شرح‌ المقالة‌ العاشرة ‌لاقلیدس، با عنوان اهوازی ضبط شده است، و در نتیجه،یونگ و دخویه و آلوارت با استناد به فهرست فلوگل بر کشف‌الظْنون، وی را با عبدالله ‌بن ‌هلال اهوازی یکی دانسته‌اند، اما این استنباط درست به نظر نمی‌رسد، زیرا عبدالله‌بن‌هلال در 165 ق.زنده بوده و تألیف شرحی بر اصول اقلیدس در آن زمان هنوز بسیار بعید صورت گرفته باشد.
بیرونی در آثار خویش چند بار از ابوالحسن اهوازی نام برده که نشان دهندة اهمیت کارهای علمی اوست.یک جا نیزبه انتقاد از وی پرداخته و از ستمی که اهوازی نسبت به خوارزمی روا داشته،سخن می‌گوید. در جای دیگری از ابوالحسین احمدبن حسین اهوازی کاتب نام می‌برد و کتاب معارف‌الروم را به وی نسبت می‌دهد. زوتر احتمال می‌دهد که این دو تن یکی بوده باشند. شایان توجه است که ابوالحسن اهوازی در رسالة خود از ابوجعفر خازن که در حدود 360 ق درگذشته،یاد کرده است.از این رو می‌توان نتیجه گرفت که روزگار کهنسالی اهوازی با دوران کودکی بیرونی مقارن بوده است. تنها اثر موجود اهوازی کتابی است با عنوان شرح المقالة ‌العاشرة من کتاب اقلیدس که چند نسخه از آن در کتابخانه‌های برلین و دو نسخه نیز در کتابخانه‌های دانشگاه تهران و دانشکدة ادبیات دانشگاه تهران موجود است.

دیوان سالاری و آئین کشورداری

ابو محمد، سهل بن هارون میسانی، 215 هجری[125]

ابو محمد، سهل بن هارون میسانی صاحب دارالحکمه بغداد و دانشمند معروف دوره خلافت عباسی است، سهل از مردم دشت میسان بود که در اهواز رشد و نمو کرد و برای ادامه تحصیل به بصره رفت و در آنجا به شهرت رسید. ابومحمد میسانی در دارالخلافه بغداد در خدمت هارونالرشید بود و سپس به جای یحیی برمکی به وزارت برگزیده شد. درعهد مامون سهل از خادمان خاص خلیفه گردید و متصدی خزانه الحکمه و کتابدار مأمون شد، وی کتابها و رسایل مختلفی نگاشته است. جاحظ شیفته او است و در وصفش گوید که او خطیب، شاعر و نویسنده قطعات بلند و کوتاه و کتب بزرگی است. گویند که وی بخیل و خسیس بود، طوریکه رسالهای در بخل نوشت و در آن خساست و بخل را ستود. از سهل میسانی آثاری برجای مانده که از آن جمله: کتاب ثعله و عفراء ؛ کتاب الهذلیه و المخزومی؛ کتاب النمر و الثعل؛ کتاب الوامق و العذراء؛ کتاب الغزالین؛ کتاب تدبیرالملک و السیاسه؛ کتاب شجرة العقل و غیر اینها، سخنانی از او در البیان و التبیین جاخط، عقد الفواید و ثمارالقلوب ذکر شده است. یک نسخه بسیار عتیق از کتاب «ثغلة و غفرة» از ابوعمر سهل بن هارون در بحرین موجود است[126] .

اَبو اَیّوب سلیمان بن ابی سلیمان مَخلَد مورانی ( 154هجری ) [127]

ابو ایوب مورانی، سلیمان بن ابی سلیمان مَخلَد، سال 154 هجری در موران اهواز بدنیا آمد. ابوایوب دبیر و وزیر منصور خلیفۀ عباسی بود، چنانکه از لقبش پیداست، از موران از نواحی نزدیکی اهواز بود. منصور پیش از خلافت، ابوایوب را با هدیه‌ای نزد ابوالعبّاس سفاح فرستاد. خلیفه از فصاحت و خالصی زبان عربی او خوشش آمد و ابو ایوب را در دارالخلافه نگهداشت. براساس این روایت کار دیوانی او نیز از آن زمان در نزد عباسیان آغاز شد؛ چنانکه ابن عبدربه نیز او را دبیر هر دو خلیفه دانسته است. اما بنابر روایات دیگر، او مدتی از ملازمان ابن هُبَیره سردار اموی بود و همچنین به عنوان دبیر سلیمان بن حبیب بن مهلّب حاکم بصره از سوی مروان از او یاد شده است. گفته‌اند که در این زمان منصور به دام سلیمان اموی افتاد و وساطت ابوایوب سبب نجات منصور از مرگ شد. و به همین سبب چون خلافت به منصور رسید، ابوایوب را به خود نزدیک کرد. نخستین شغل او در دستگاه منصور، نیابت عبدالملک بن حمید دبیر خلیفه بود و چون دبیر به سبب بیماری خانه‌نشین شد، کار ابوایوب جوان بالا گرفت و سرانجام به وزارت خلیفه نشست. به گفتۀ خودش، جز فقه در همۀ علوم دیگرآشنایی داشت و چیزی اندوخته بود و به‌ویژه در ادب و فلسفه و کیمیا و طب و نجوم و حساب و سحر دست داشت. وزارت ابوایوب، پس از خالد بن برمک (که یکسال و اندی وزارت منصور داشت) مقارن افول ابومسلم خراسانی بود. منصور از ابوایوب خواست تا با سَلم بن قتیبۀ خراسانی والی بصره دربارۀ بازداشت ابومسلم مشورت کند. هنگامی که ابومسلم به مداین نزدیک می‌شد، ابوایوب قاصدی از پیش خود نزد او فرستاد تا به دروغ ابومسلم را از جانب خلیفه وعده‌های نیکو دهد. ابومسلم نیز نیرنگ خورد و جوانب احتیاط فرو نهاد و با فراغ خاطر وارد شهر شد. در عین حال، شب نخست که ابومسلم وارد دربار شد، ابوایوب از خلیفه خواست که قتل او را تا روز بعد به تعویق اندازد؛ گرچه منصور این پیشنهاد را پذیرفت، اما خیلی زود بعد بر سر این امر با ابوایوب عتاب کرد. یک بار دیگر هم در اوایل کار که نامۀ تعزیت ابومسلم برای مرگ سفاح به منصور رسیده بود، ابوایوب از منصور که قصد کشتن ابومسلم داشت، خواسته بود که این کار را به تأخیر اندازد. به روشنی نمی‌توان گفت که ابوایوب از این رفتار چه قصدی داشته، ولی ظاهراً با قتل ابومسلم موافق نبوده و به عنوان یک رجل سیاسی به طغیان یاران ابومسلم نیز می‌اندیشیده است. به هر حال ابوایوب موریانی یکی از کسانی است که از نزدیک در جریان واقعۀ قتل ابومسلم قرار داشته است، چنانکه جزئیات روز قتل وی را از زبان او نقل کرده‌اند. ابوایوب موریانی هفده سال در دربار منصور حضور داشت و دامنۀ نفوذ او چندان وسعت یافت که در واقع‌گویی بر خلیفه چیره بود. مردم می‌گفتند چون به نزد خلیفه می‌رود، روغنی بر روی خود می‌مالد تا خلیفه را مسحور کند و هم بدین سبب «روغن ابوایوب» را به مثل در این‌باره به کار می‌بردند. خلیفه ابوایوب را چندان دوست می‌داشت که مجالس سرور، بدون حضور او برایش جلوه نداشت  و چون بغداد را ساخت، آن را به چهار بخش تقسیم کرد و بخشی را در اختیار ابوایوب نهاد. گفته‌اند که به هنگام بنای این شهر، به دستور خلیفه می خواستند از کاخ کسری در مداین وسایل و مصالح ‌آوردند، اما ابوایوب خلیفه را از این کار منع کرد. ابوایوب با استفاده از موقعیت ممتازی که نزد خلیفه داشت، وابستگان خود را به کارهای حکومتی گماشت. برادر او خالد بن ابی سلیمان مخلد مورانی که در دورۀ اموی هم مورد حمایت ابوایوب بود. و دو پسر وی از این طریق صاحب ثروت بسیار شدند. از یک خبر که نخست جاحظ آن را روایت می‌کندو درمنابع بعدی تکرار می‌گردد، می‌توان دانست که ابوایوب در بخشی از دوران وزارت که بایست مربوط به سالهای پایانی آن باشد، از حضور به نزد خلیفه سخت بیمناک بود و گمان توقیف و قتل می‌برده است. این افول ستارۀ اقبال ابوایوب میدان را برای سخن‌چینان مهیا می‌ساخت، چنانکه به گفتۀ طبری به روایتی سعایت ‌ابان بن صدقه، دبیری از دستیاران ابوایوب، نزد خلیفه سبب عزل ابوایوب از مقام وزارت در سال153 هجری شد. با اینهمه، زندگی حسابگرانۀ ابوایوب که از دسیسه‌چینی و طمع کاری و فسادهای مالی خالی نبود، در مسموع افتادن سعایت ها مؤثر بوده، چنانکه حبس و مرگ او را باید نتیجۀ یک رسوایی مالی به شمار آورد که به دنبال آن ابوایوب، خالد و پسران او به زندان افتادند و اموال آنها مصادره گشت. فساد خالد بن مخلد مورانی در مال‌اندوزی چندان بود که به گفتۀ والی اهواز درهمی به بیت‌المال خلافت نمی‌رفت، مگر آنکه بخشی از آن به خزانۀ او واریز می‌شد. ابوایوب خود به تنهایی هیجده هزار جریب زمین در بصره داشت و اموالش بالغ بر یکصد میلیون درهم بود. دربارۀ افول موقعیت ابوایوب روایت های دیگری نیز آمده است که از دسیسه حکایت می کند در هر حال، با آنکه در منابع از مرگ ابوایوب مورانی در زندان به دلیل بیماری سخن رفته به نظر می‌رسد مرگ او بی‌مداخلۀ عوامل خلیفه نبوده است. از این‌رو، برخی چون یعقوبی و یاقوت  از «قتل» وی یاد کرده‌اند. ابو ایوب وزیری دانشمند و دبیری صاحب سبک و دیوان ‌سالاری شایسته و سیاست‌پیشه بود[128] .

ابو سعد تستری، ابراهیم بن  سهل (439  هجری) [129]

ابو سَعدِ ابراهیم به سهل تُستَری در اهواز بدنیا آمد. ابو سعد بازرگان، جواهر شناس و سیاستمدار و اهوازی است. ابو سعد تستری از اهواز به مصر مهاجرت میکند. خاندان او از یهود فرقه قرائیم با قرائیون بودند. خاندان ابوسعد در اهواز دارایی هایی فراوان داشته اند که نگهداری و مراقبت از آنها تا سال ها بعد دل مشغولیت آنان در مصر بود. نامه های ارسالی حنّه، خواهر ابوسعد در سال 411 هجری  از طرف خودش و برادرانش از اهواز به مصر نشان بر نگرانی آنان در حفظ املاک ودارایی شان در اهواز دارد. درست معلوم نیست که خاندان ابوسعد چه زمانی به مصر رفته اند، اما از نام و آوازه ابوسعد و برادرش ایونصر هارون در سالهای حکومت الحاکم فاطمی در مصر بر می آید که آنان می باید پیش از پایان قرن چهارم در مصر نفوذ و اعتبار یافته باشند. پژوهش های دقیق گویتین مبتنی بر اسناد به دست آمده از جنیزة قاهره  که بیشتر آنها هنوز به چاپ نرسیده، نشان می دهد که آنان فعالیت گسترده ای در تجارت و صرافی از اهواز تا قیروان در تونس داشته اند. نام نیک آنان به سبب حسن سلوکی که در تجارت داشتند و افزون بر آن، امانتداری در مورد سپرده های محرمانه ای که نزد آنان بود، در آفاق پراکنده گشت و بر وسعت حال و ثروت آنان افزوده شد، چنانکه شاعری با اشاره به ابوسعد به لحاظ یهودی بودنش و کسب عزّت و ثروت و سروری در حکومت فاطمی به کنایه مردم را توصیه می کرد که یهودی شوند. ابوسعد که مردی جواهرشناس و جواهرفروش بود، به تدریج راه نزدیکی به دربار را پیمود و نزد خلیفه الظاهر تقرب یافت، به گونه ای که «همه اعتماد جوهرخریدن بر او داشتند». او نزد خلیفه مستنصر نیز به همین کار اشتغال داشت و ابن زبیر از پنج هزار جواهر نشان گرانبها درخزانة خلیفه یاد می کند که ترصیع آنها را ابوسعد بر عهده داشته است، در حالی که برادران وی ابونصر و ابومنصور به پیروی از پدر خود بیشتر به تجارت پارچه و پوشاک به ویژه جامه های گران بها مشغول بودند. افزون بر این در زمینة صرافی نیز دست داشتند و دامنة فعالیت آنان در شهرهای مختلف از جمله بغداد و دمشق و بیت المقدس گسترده بود و نمایندگانی در این شهرها داشتند که وجوه سفته ها و حواله های آنان را پرداخت می کردند. ظاهراً این نوع فعالیتها بیشتر زیر نظر ابوسعد اداره می شد. زمینة فعالیت سیاسی ابوسعد را اهدای کنیزی سیاه به خلیفه الظاهر فراهم آورد.  و چون مستنصر از این زن زاده شد، طبعاً موقعیت ابوسعد در دربار استوارتر شد، چون هفت سال بعد در 427 هجری که مستنصر در کودکی به خلافت رسید، باز هم بر مقام و منزلت ابوسعد افزوده شد، اما به سبب حضور جرجرائی وزیر، قدرت اظهار خواسته های درونی خود را نداشت. اوج نفوذ سیاسی ابوسعد با مرگ وزیر در 436 هجری و تسلط کامل مادر خلیفه بر امور آغاز شد. چنانکه به تحریک او، حسن بن علی ابن انباری وزیر جدید عزل گردید. و پس از آن چون مادر مستنصر به وزارت ابوسعد تمایل داشت، اما مورد قبول مستنصر واقع نشده بود، بنا به ترغیب مادر خلفه، مقام وزارت به یک روستایی بنام ابونصر، یهودی نو مسلمان، رسید. چون فلاحی وزارت یافت، دست ابوسعد در کارها چنان گشوده شد که برای وزیر جز نامی باقی نماند. در واقع مستنصر خود، ابوسعد را به نظارت بر وزیر گماشته بود. ابوسعد گذشته از آنکه متولی دیوان مادر خلیفه بود، در جمیع امور دولت نظارت داشت، چنانکه هیچ امری خارج از حدودی که او تعیین می کرد، صورت نمی گرفت. فلاحی که از بی اعتباری خویش در کنار ابوسعد تستری ناخشنود بود، به سپاهیان ترک نزدیکی جست و آنان را مورد عنایت قرار داد تا به موقع از آنان بهره برداری کند. بهانه تحریک سپاه زمانی فراهم شد که هنگام درگیری دو گروه مغربیان و ترکان سپاهی، در باب زویله، عزیزالدوله ریحان خادم، به سبب بیماری درگذشت. ابوسعد متهم شد که ریحان را مسموم کرده و بی گمان تحریک وزیر در این امر کاملاً مؤثر بوده است. بنابراین سپاهیان بر قتل ابوسعد اتفاق کردند و در سه جمادی الاول 439 با آنکه در میان گروهی بسیار از خانه اش به سوی قصر می رفت، سه تن از ترکان بر او حمله بردند و به قتلش رساندند. پس از آن او را مُثله کردند و پیکرش را نیز آتش زدند. لشکریان پس از این قدرت نمایی از خشم خلیفه بیمناک شدند و خود را فرمانبردار او خواندند. خلیفه هم سپاه را امان داد و همه بازگشتند. در آن غوغا ابونصر برادر ابوسعد، از بیم جان، خواست تا مالی کلان به خزانه دهد، ولی خلیفه نپذیرفت. در واقع، ابونصر از آن پس نیز برای ادامة فعالیت تجاری خود مشکلی نداشت و خلیفه هم با اتخاذ سیاست مصالحه، خاندان ابوسعد را همچنان گرامی می داشت. چنانکه امور خزانه را به عهدة ابونصر نهاد و پسر ابوسعد را نیز در یکی از دیوانها حکم نظارت دارد. به اسلام آوردن این پسر و وزارت یافتن او اشاره کرده اند. سرانجام ابونصر به تحریک وزیر حسین بن محمد جرجراء و به اتهام فعالیت بر ضد دولت، توقیف و اموالش مصادره شد و خود نیز بر اثر شکنجه درگذشت.

جنبش های دینی ومذهبی اهوازی

خریت بن راشد، والی اهواز ( 42 هجری ) [130]                                       . خریت بن راشد سال 42 هجری والی اهواز بود. اعثم کوفی می‌نویسد که امیر المؤمنین حضرت علی علیه السّلام، قبل از جنگ صفین، خریت بن راشد را بر امارت شهر اهواز منصوب نمود. که بدانجا رفته، آن نواحی را مضبوط دارد و به کارهای مهم آن ولایت سر و سامان بدهد. در آن وقت که حضرت از صفین به کوفه بازگشت، خریت بن راشد در اهواز از حکم حکمین خبر یافت و او را موافق نیفتاده، لشکری جمع کرد و به خوارج پیوست و بر امیر المؤمنین علیه السّلام شورید و تمام اموال خزانه ولایت اهواز را میان لشکریان تقسیم کرد و مخالفت و عصیان را آشکار گردانید. که حضرت امیر المؤمنین علیه السّلام، معقل بن قیس برای مقابله با خریت فرستاد. در کتاب تاریخ اعثم کوفی به جای خریت، حریث بن راشد ذکر شده است . البته گویا خریت، کارگزار اهواز در جنگ صفین شرکت داشته است و قیام او بر ضدّ امیر المؤمنین علیه السّلام از کوفه آغاز شده و به منطقه‌ی اهواز و عمان منتهی گردیده است. در آن زمان قعقاع بن شور، والی کسکر و میسان بود، قعقاع به معاویه پیوست. 

 یزیدبن مغفل جُعفى (61 هجری) [131]                                                     . یزید بن مغفل جُعفى (معقل بن قیس الریاحی) از شجاعان و شاعران عرب بود. معقل الریاحی از اصحاب على بن ابى طالب علیه السّلام بود که در جنگ صفین در رکاب او جنگید، در نهج البلاغه نام ایشان آمده است. امام علی(ع) معقل را به فرماندهی سه هزار سپاهی عازم شام نمود و در فتنه خوارج معقل را براى جنگ با خریت بن راشد به اهواز فرستاد. درآن سپاه، در جناح راست بود. یزید بن مغفل جُعفى، رسول خدا صلّى اللّه علیه و آله را درک کرده و در جنگ قادسیّه حضور داشت. وى در مکّه به کاروان حسینى پیوست و با آن حضرت به کربلا آمد و روز عاشورا در پیکار تن به تن با کوفیان، پس از آنکه گروهی  از آنان را به قتل رسانید به شهادت رسید. نامش در زیارت ناحیه مقدّسه بصورت یزیدبن معقل آمده است. مغفل در مکه به همراه حجاج بن مسروق به امام حسین علیه‏السلام ملحق شد و روز عاشورا نزد امام حسین علیه‏السلام آمد و براى مبارزه اذن گرفت و به میدان رفت و این رجز را خواند.                  ( انا یزید و انا ابن مغفل و فى یمینى نصل سیف مصقل اعلو به الهامات وسط القسطل عن الحسین الماجد المفضل ابن رسول الله خیر مرسل ).

ابو بلال مرداس بن ادیه تمیمى، 61 هجری[132]

  ابن جدیر بن عامر بن عبید بن کعب ربعی حنظلی تمیمی مکنی به ابوبلال، وی را به نام مادرش مرداس بن ادیة نیز گفته اند.تمیمی یکی از بزرگان خوارج و از خطبا و دلیران و پارسایان بود که با علی علیه السلام در صفین حضور داشت اما حکمیت را انکارکرد و نهروان را نیز دریافت. عبیداللّه بن زیاد او را در کوفه زندانی کرد ولی از زندان رهایی یافت و با حدود سی مرد به آسک اهواز رفت و خروج کرد. عبیداللّه لشکری عظیم برای مقابله با وی فرستاد ولی تمیمی سپاه عبیدالله را شکست داد. بن زیاد بار دیگر عباد بن علقمه مازنی را برای مقابله با ابوبلال فرستاد. که ظهر جمعه ای از سال 61 هجری جنگ میان مرداس و عباد اتفاق افتاد و در آن وقت دو گروه برای اقامه نماز دست ازجنگ کشیدند اما هنگامی که مرداس و یارانش به نماز ایستاده بودند عباد آنان محاصره کرد و ابو بلال مرداس تمیمی و همه یاران او را کشت و سر مرداس را نزد عبیدالله ابن زیاد فرستاد.

شخصیت مرداس تمیمی[133] :                                                                               

ابوبلال مرداس بن ادیه تمیمى از خوارج پیروان عبدالله بن اباض تمیمى‏ است که از دیگر خوارج انشعاب یافت. پیدایش این فرقه هنگامى صورت گرفت که عبدالله بن اباض از خوارج افراطى کناره گرفت، و مانند فرقه «صفریه‏» راه اعتدال برگزید. ابو بلال مرداس بن ادیه تمیمى از پیشوایان نخستین این فرقه بود. پس از او بود که عبد الله بن اباض ریاست آن فرقه را به دست گرفت. عبدالله در سال 65 هجری بکلى از خوارج ازرقى جدا شد و در بصره بر ضد زبیریان خروج کرد. او مردى فقیه بود و در منابع اباضیه او را بعنوان امام اهل التحقیق و امام القوم و امام المسلمین می خواندند. دلیل کناره گیری و اعتدال عبد الله بن اباض ظاهرا سازش او با عبدالملک بن مروان خلیفه اموى و همراهى با وى بر ضد عبدالله بن زبیر بود. سیاست عبدالله بن اباض در برابر خلفاى اموى توسط جانشین وى ابوالشعثاء جابر بن زید ازدى همچنان ادامه یافت. ابوالشعثاء جابر در حدود یکصد هجرى چند سال پس از مرگ عبدالله بن اباض درگذشت. ابوالشعثاء جابر با حجاج بن یوسف ثقفى روابطى دوستانه داشت، ولى این حسن رابطه دیرى نپایید و حجاج به کشتن اباضیه مانند دیگر خوارج پرداخت، و در زمان او بیشتر بزرگان اباضى به عمان تبعید شدند. جابر را شاگردى اهوازی بود که ابو عبیده مسلم بن کریمه تمیمى نام داشت و از فقها و دانشمندان آن فرقه بشمار مى‏رفت و پس از مرگ وى جانشین او گشت و اباضیه از سراسر عالم اسلام براى تحصیل علم در بصره به نزد او مى‏آمدند. هنگامى که خلافت اموى به عمر بن عبدالعزیز رسید، امید بزرگان اباضى به جلب تایید آن خلیفه پرهیزکار افزایش یافت. ابو عبیده مسلم بن کریمه، سفارتى نزد این خلیفه فرستاد. شاید در نتیجه همین سفارت بود که عمر بن عبدالعزیز اجازه داد که ایاس بن معاویه اباضى قاضى بصره شود، و در بصره یک مرکز تعلیمى تاسیس شد، که طلاب خوارج براى تحصیل بدانجا مى‏آمدند. ابو عبیده پس از فارغ التحصیل شدند ایشان، آنان را براى تبلیغ به بلاد اسلامى مى‏فرستاد. پس بصره مرکز پنهانى تبلیغات اباضى هم گردید. پس از سقوط بنى امیه و روى کار آمدن عباسیان، منصور دوانقى مدتى نسبت‏به اباضیان نظر مساعد داشت. بعد از مرگ ابوعبیده انحطاط طایفه اباضیه در بصره آغاز شد، و مراکزى از جماعات آن قوم در کوفه، حجاز، حضرموت، یمن و عمان ایجاد گشت. از پایان قرن اول هجرى خوارج عمان رنگ اباضى پیدا کردند، عامل مؤثر در این امر «جابر بن زید» و تاثیر دیگر فقهاى اباضى بصره بود، که حجاج بن یوسف آنان را به عمان تبعید کرده بود. پس از آن شورشى در آنجا رخ داد، که پیشواى ایشان جلندى بن مسعود بود. این شورش تا به حضرموت و یمن کشیده شد، ولى سرانجام در سال 134 هجری بر اثر رسیدن سپاهیان عباسى به فرماندهى خازم بن خزیمه برافتاد. درباره نقش مهم عمان در تاریخ اباضیه این ضرب المثل رایج گشت: باض العلم بالمدینه و فرخ بالبصره و طار الى عمان. یعنى علم در مدینه تخم گذارى کرد و در بصره جوجه برآورد و به سوى عمان پرواز کرد. بعضى از رؤساى اباضى عمان لقب والى یا متقدم (پیشوا) داشتند. مهمترین جماعتهاى اباضى در میان شهرهاى صحار و توام مى‏زیستند، و بیشتر در ناحیه باطنه و حوالى رستاق زندگى مى‏کردند، و پایتخت‏سابق ایشان شهر «نزوى‏» بود. در عصر حاضر مذهب اباضى کیش قبایل عمانى غافرى و هنا می باشند. چون عبیدالله بن زیاد بر خوارج بسیار سخت گرفت، تصمیم گرفتند، از بصره به مکه رفته و به "عبدالله بن زبیر" بپیوندند تا او را در مقابل سپاه شام یاری دهند و از خانة خدا هم محافظت کنند. بعد از مرگ یزید بن معاویه، بین خوارج و ابن زبیر اختلاف پیش آمد و آنها از مکه خارج شدند. "نافع بن ازرق" و "عبدالله بن صفار" و "عبدالله بن اباض" و یارانشان به بصره بازگشتند اما "ابا طالوت" و "ابوفدیک" به یمامه رفتند. "نافع بن ازرق" از بصره به همراه سیصد نفر به سمت اهواز حرکت کرد، و پس از مدتی بقیهَ خوارج هم از ترس تهدیدات اهل بصره به اهواز رفته و به نافع پیوستندند. نافع، از اهواز برای سایر خوارج نامه نوشت که ماندن در شهرهای غیر خوارج، کفر است و باید به یک منطقة مؤمن و دارالاسلام هجرت کرد و جان و مال و ناموس دیگران، برای ما حلال است. از همین جا بین خوارج اختلاف آغاز شد. ابن اثیر آورده است: پس از شهادت امیر مؤمنان علی(ع)، خوارج چند بار قیام کردند که از آن میان قیام ابوبلال مرداس در زمان یزید بن معاویه دارای اهمیت خاصی است. وی درسال 58 هجری پس از رهایی از زندان عبیداللـه بن زیاد همراه با سی تن از یاران خود از بصره خارج شد و در اهواز مستقر شد. همراهان او در آنجا چهل تن شدند. وی از ابتدا اعلام کرد که بر کسی شمشیر نخواهند کشید و با کسی نخواهند جنگید، مگر آنکه به ایشان حمله شود . وقتی وی در آسک به کاروانی از اموال ابن زیاد برخورد، فقط سهم خود و یارانش را از «اعطیات» (جمع الجمع عطا = سهم هر مسلمان از بیت‌المال) برداشت و بقیه را به کاروانیان سپرد؛ و چون از او  پرسیدند که چرا بقیه را بر نداشتی؟ گفت: آنان نماز می‌گذارند و این اموال (فیء) را هم تقسیم می‌کنند. عبیداللـه برای سرکوب ابوبلال و یارانش اَسْلَم بن زُرعه ، را با دو هزار تن به جنگ او فرستاد. ابوبلال پیش از آغاز جنگ خطاب به دشمنان گفت: چرا با ما می‌جنگید؟ ما بر زمین فسادی نکرده‌ایم و بر کسی شمشیر نکشیده‌ایم؛ ولی به هر حال جنگ واقع شد و چهل تن جنگجوی تمیمی قوای خلیفه را شکست داده و وادار به فرار کردند. این واقعه در 60 هجری روی داد. سال بعد عبیداللـه سپاهی دیگر مرکب از چهار هزار نفر را  به مقابله با آنان فرستاد. نبرد در یک روز جمعه روی داد. قوای خلیفه در آغاز کاری از پیش نبردند، اما چون وقت نماز (نماز جمعه) رسید، ابوبلال پیغام داد که مهلتی برای اقامۀ نماز مقرر کنند؛ اما چون خوارج به نماز برخاستند، سپاهیان دشمن بر سر آنان ریختند و همه از جمله مرداس را به قتل رساندند[134].    

اعتقادات مرداس تمیمی[135] : 

عقاید ابوبلال معرف نخستین مراحل شکل‌گیری آراء خوارج است. وی تقیه را جایز می‌دانست و معتقد بود که خداوند گشادگی کار مؤمن را در تقیه قرار داده است. کسی را که نماز بگزارد مسلمان، و تجاوز به حقوق او را ممنوع می‌دانست، شمشیر کشدن بر مسلمانان را نهی می کرد، از ستم می‌گریخت و فقط به قصد دفاع به جنگ می‌پرداخت و کشتار جمعی بی‌دلیل (استعراض) را روا نمی‌داشت و از خوارجی که بدین کار دست می‌زدند، تبرّی می‌جست و خروج زنان را هم حرام می دانست.وی همچنانکه تقیه را مجاز می‌دانست، قعود را هم برخلاف خوارج تندرو به کلی نفی نمی‌کرد و منابع خروج و قعود او اشاره دارند. از گفته‌های اوست که «اگر دو نَفْس داشتم یکی را به جهاد در راه خدا می‌گماردم و دیگری را برای برآوردن نیازهای مسلمین به کار می‌گرفتم. نظریات ابوبلال به آراء اباضیان بسیار نزدیک و از عقاید خوارج تندرو، چه قبل، چه بعد از او، دور است، اما به لحاظ شخصیت برجسته‌اش همۀ خوارج او را از خود می دانستند و بزرگ می‌داشتند. بیش از همۀ گروههای خوارج، صفریه  و اباضیه به تعالیم و راه و روش او نزدیک بودند. صفریه خود را از پیروان نخستین «محکّمه» (خوارج) می‌دانستند و ابوبلال مرداس را، پس از عبداللـه بن وهب راسبی و حرقوص بن زهیر، امام خویش می خواندند. جیطالی (از علمای بزرگ اباضی) هم جابر بن زید، ابوبلال مرداس و ابوعبیده مسلم بن ابی کریمه را در کنار یکدیگر و هم شأن یکدیگر ذکر می‌کند و از بزرگانی می‌شمارد که شایستۀ پیروی هستند. طبری[136] آورده است که از گروهی که به بصره رفتند و مدعی پیروی از ابوبلال بودند ، سیصد تن با نافع هم‌پیمان شدند تا به رهبری او قیام کنند و با این هدف سال 64 هجری به اهواز رفتند. دسته‌های دیگری از خوارج نیز از بیم آزار ابن‌زیاد از بصره خارج شدند و به نافع پیوستند، اما از میان آنان کسانی که با قیام موافق نبودند، به رهبری عبداللـه بن اباض، عبداللـه بن صفار و ابوییهس هیصم بن جابر در بصره ماندند. نافع از اهواز نامه‌ای خطاب به خوارج بصره نوشت و آنان را از اقامت در میان کفار و مشرکین منع و دعوت به مجاهده کرد. استدلال نافع برای ادامۀ قیام این بود که مخالفان ما مشرکند و بنابر فرمان خدا برائت از آنان واجب است، و چون دشمن خدا و رسول هستند. باید با ایشان جنگید و زنانشان را نباید به همسری گرفت. ابن اباض چون از مضمون نامۀ نافع مطلع شد، اظهار داشت که «اگر این قوم مخالف ما مشرک بودند، سخنان نافع درست بود. ولی اینان تنها کافر نعمت ها و احکام اند و از شرک بدورند و تنها خون اینان بر ما حلال است نه اموالشان». عبداللـه بن اباض بر آن بود که مخالفان مسلمان آنان کافرند به مشرک؛ ازدواج با ایشان و ارث بردن از آنان جایز است؛ غنیمتی که می‌توان در جنگها از ایشان گرفت، فقط سلاح است و اسب، نه چیز دیگر؛ کشتن آنان به‌طور پنهانی و اغتیال ایشان حرام است، اما پس از اقامۀ حجت و در جنگ می‌توان به قتل آنان اقدام کرد[137] .

 

 

ابوعبیده مسلم بن ابی کریمۀ تمیمی (160 هجری )[138]

ابوعبیده مسلم بن ابی کریمۀ تمیمی از شاگردان جابر و از ائمۀ اباضیه و از مشایخ نیمۀ اول قرن دوم بوده است و تا 160 هجری زنده بوده است. ابی فرج اصفهانی آورده است که: ابی کریمه از بنی تمیم اهواز بوده است. درجینی او را در رأس طبقۀ سوم از مشایخ اباضی ذکر می‌کند و جاحظ وی را از علما وراویان حدیث خوارج می‌خواند. ابوعبیده مسلم که پس از عبداللـه بن اباض بزرگ‌ترین رهبر و مجتهد اباضیه به‌شمار می‌رود، در محضر جابربن زید کسب دانش کرد و گفته‌اند که به درجات عالی علمی رسید. با این حال، ابن ابی حاتم وی را مجهول و ابن جوزی از ضعفا و متروکین می‌داند، تنها ابن حبان نام او را در شمار ثقات آورده است. وی ظاهراً سعی در اختفای حال خود داشته و در کتب رجال از او کمتر سخن به میان آمده است. درجینی می‌گوید که او دین را (یعنی مذهب اباضی را ) در خفا حفظ کرد تا به دست «حمله العلم» (الخمسه الیمامین) آشکار شد .خوارج ازارقه دشمنان خود را در جهنم، جاوید مى دانستند. این فرقه با نافع بن ازرق بیعت کرده ، وى را امیرالمؤ منین مى گفتند. گروه خوارج عمان و یمامه نیز با آنان هم آهنگ شده و گروهى در حدود بیست هزار نفر گردیدند و بر اهواز و فارس و کرمان دست یافتند و مالیات آن سامان را در اختیار خود گرفتند. استاندار بصره عبدالله بن حارث که از سوى عبدالله بن زبیر منصوب شده بود، سپاهى به فرماندهى مسلم بن عیسى بن کریز براى سرکوبى خوارج اعزام داشت در منطقه دولاب اهواز میان دو سپاه جنگ در گرفت ازارقه پیروز شدند ابن زبیر بار دیگر نیروهائى براى سرکوبى خوارج اعزام کرد که با شکست روبرو شدند. سرانجام ابن زبیر از مهلب بن ابى صفره براى سرکوب خوارج ازارقه کمک خواست .مهلب با نیروهاى بصره به سوى دولاب اهواز حرکت کرد. خوارج ازارقه در برخورد اولیه با مهلب عقب نشینى کرده، به اهواز رفتند. نافع بن ازرق در این نبرد کشته شد. پس از مرگ نافع، خوارج با عبیدالله بن مامون تمیمى بیعت کردند، مهلب به تعقیب خوارج ادامه داد و در اهواز به نبرد با آنان پرداخت. در این مرحله از نبرد خوارج شکست خوردند و بسوى ایذج گریختند درآنجا با قطرى بن فجاه بیعت کردند و او را امیرالمؤ منین نامیدند، درگیرى با مهلب همچنان ادامه یافت. و در ادامه جنگ خوارج به شهر شاپور در فارس گریختند[139].

ابن طباطباء، محمد بن ابراهیم بن اسماعیل (دیباج) علوى (199 هجری)[140]

محمد بن ابراهیم بن اسماعیل (دیباج)، از تبار امام حسین (ع) که در سال 199 هجری قیام کرد، او معروف به ابن طباطباى علوى است و از امامان زیدیه بود، مردم را با شعار الرضا من آل محمد به قیام براى عمل به کتاب و سنّت فرا خواند. قیام او در کوفه دو ماه بیش نپایید و او که رهبرى قیام را بر عهده داشت، در سنّ بیست و شش سالگى بر اثر مسمومیّت درگذشت و به پیروان خود سفارش کرد که پس از او با على بن عبیدالله بن حسین بیعت کنند[141].

منصور شیبانی، ابوالسرایا  (199 هجری)[142]

سرى بن منصور شیبانى ، معروف به ابوالسرایا سال 199 هجری در عین التمر قیام کرد و پس از بارها رویارویى با عبّاسیان، مناطق پیرامون بغداد، اهواز، واسط، فارس و مدائن، را همگام با قیام ابن طباطباى علوى به تصرّف کرد و برای اداره امور این مناطق، فرماندارانى به این سو و آن سو گسیل داشت و مردم را به پیروى از علویان فرا خواند. دولت عباسی براى نبرد با وى ، هرثمة بن اعین را مأمور محاصره کوفه کرد، امّا ابوالسرایا به قادسیّه رفت و سپس در اهواز مستقر شد. سرانجام در منطقه جلولاء طى نبردى با حمّاد کندغوش به قتل رسید. قاتلان سر او را نزد مأمون فرستادند و پیکر او در بغداد بر فراز پل دجله آویختند[143].

 

قیام صاحب الزنج  ( 270- 225 ﻫجری ) [144]

 صاحب الزنج، علی بن محمد بن عبد الرحیم از طایفه عبد القیس است که خود را علی بن محمد بن احمد بن عیسی بن زید بن علی الحسین(ع) معرفی کرد. او یکی از شگفت ترین شخصیت های تاریخ اسلام است، او شیعی و یا از خوارج نبود، اعتقادات وی تنها بر پایه اختلافات طبقاتی میان اشراف و بردگان شکل گرفته بود. صاحب الزنج قیامی را رهبری کرد که از نظر زمانی پانزده سال طول کشید. روش برخورد هوادارانش با سایر مردم، چندان منصفانه نبود و همانند خوارج، برخورد کینه توزانه نسبت به مخالفان خود داشتند و به سادگی خون آنها را می ریختند، ابن اثیر در الکامل فی التاریخ در حوادث سال 255 هجری می نویسد: در ماه  شوال سال (255) در فرات بصره فردی قیام کرد که خود را علی بن محمد بن احمد بن عیسی بن زید بن علی الحسین می خواند، او زنوج را در سباخ بصره جمع کرد و از دجله گذشت و در دیثاری مستقر شد. قیام زنوج در بصره و اهواز و بحرین مصادف با قیام یعقوب لیث بود، زنوج در هفده رمضان سال 256 هجری  اهواز را تصرف کرده و راه را برای تصرف فارس هموار کردند. یعقوب نخواست که از راه اتحاد با زنوج از کمک آنها بهره مند شود و شاید یکی از علل شکست یعقوب صفاری در مقابل معتمد عباسی نیز همین باشد. یعقوب لیث زمانی که در مقابل لشکر موفق عباسی در محلی به نام دیر العاقول از توابع واسط شکست خورد و سپاهش متلاشی می گردید به اهواز که در تصرف و سلطه صاحب الزنج است، پناه آورد. یعقوب لیث در شرایط ضعف و موقعی که در پناه زنجیان بود و همانجا مرد. ولی حاضر به اتحاد با صاحب الزنج علیه حکومت عباسی نگردید و در برابر پیشنهاد علی بن ابان مهلبی سردار صاحب الزنج و حاکم اهواز به این جواب اکتفا می کند که: قل یا ایها الکافرون لا اعبد ما تعبدون. سپاهیان صاحب الزنج را گروهی از ماجراجویان مثل بردگان، روستاییان، عرب های مستضعف و عشایرعرب که بر حاکمیت شورش کرده بودند، تشکیل می دادند. قیام صاحب الزنج در زمان امام حسن عسگری (ع) و در پایان دوره خلافت مهتدی در سال 255 هجری آغاز و تا دوران معتمد ادامه داشت. اوج قدرت صاحب الزنج در دوره خلافت معتمد عباسی بود. رهبر زنجیان خود را علوی و از نسل زید بن علی بن الحسین (ع) و علوی خوانده و معرفی می کرد.  منابع تاریخی همگی بر علیه او نظر داده اند و صاحب الزنج را علی بن محمد بن عبد الرحیم از طایفه عبد القیس خوانده اند، صاحب در ابتدا شاعر پیشه و از ادباء و مداحان همراه و ملازم خلیفه المنتصر عباسی بود. صاحب الزنج بر عقیده خوارج ازرقی است او در سال 249 هجری از سامراء به بحرین رفت. طبق روایات طبری و ابن اثیر[145] چون اهل بحرین شیعه و از محبان اهل بیت بودند، صاحب الزنج در بحرین خود را علی بن محمد بن فضل بن حسن بن عبدالله بن العباس بن علی بن ابی طالب معرفی کرد. طبق روایت ابن خلدون، صاحب الزنج در بحرین خود را علی بن محمد بن حسن بن العباس بن عبد المطلب معرفی کرده بود. صاحب الزنج در بصره خود را علی بن محمد بن احمد بن علی بن زیدبن علی بن ابی طالب معرفی کرد و این برای تداعی قیام مشهور زیدبن علی( ع ) و استفاده از جایگاه معنوی از آن قیام بود. درکتاب تاریخ الخلفاء آمده است که:سال257 هجری زنوج در خلال یک روز بیش از سیصد هزار شخص از اهل بصره را کشتند، صاحب الزنج در خطبه نماز، عثمان و علی و معاویه و طلحه و زبیر و عایشه را دشنام می داد. از کردارهای خبیث او این بود که زنان علوی را در مقابل دو یا سه درهم به سربازان خود می فروخت، هر کدام از امراء زنجی ده زن علوی در اختیار و خدمت خود داشتند، بردگان از همه نقاط دور و نزدیک گرد صاحب الزنج جمع شده و چون قدرتش افزایش یافت، خود را حاکم کلده و اهواز معرفی کرد، شورش صاحب الزنج در عهد امام حسن عسگری( ع) بود، و امام با صراحت نظر خویش را در باره او اعلام نمودند که: صاحب الزنج از ما اهل بیت نیست. هر چند صاحب الزنج خود را بر عقیده خوارج ازرقی معرفی کرد اما در واقع قیام زنجیان نه رنگ شیعی داشت و نه رنگ خوارج، بلکه تنها بر اساس اختلاف طبقاتی میان اشراف و بردگان شکل گرفته بودند. از عوامل ظهور و گسترش قیام زنجیان می توان رشد و پیدایش تجمل گرایی و تفاخر بین مردم بصره را قلمداد کرد، چرا که بزرگان و صاحب منصبان بصره هر کدام دهها برده زن و مرد در خدمت خود داشتند که بعضی کارشان صرفا نگهداری از شمشیر ها و یا اسبان و یا پیاده روی پشت سر مالکان خود بود و این شرایط سبب رونق و پذیرش دعوت صاحب الزنج بخصوص میان بردگان و محروم شد. ابن اثیر در حوادث (سالهای255-270 هجری) اینگونه آورده است. صاحب الزنج در بحرین خود را علی بن عبدالله بن محمد بن فضل بن حسن بن عبدالله بن عباس بن علی بن ابی طالب خواند و در هجر مردم بحرین را به طاعت خود دعوت نمود و جمعی کثیر از او پیروی کردند تا اینکه میان آنان دو دستگی شد، مردم بحرین صاحب الزنج را چون پیامبر می دانستند از او اطاعت می کرند و وی از آنان خراج می گرفت. سرانجام والیان محلی از ترس قدرت صاحب به جنگ با او بر خاستند و او را مجبور به ترک بحرین کردند. صاحب الزنج به احساء رفت و در آنجا دعوی امامت کرد و معجزاتی را مدعی شد، او می گفت : به من الهام شده که به بصره بروم جمعیت زیادی را فریب داد و با خود همراه ساخت ولی به بحرین هجوم کرد ولی چون کاری را از پیش نبرد و یارانش کشته شدند به قبیله بنی ضبیعه در بصره پناه برد. آنجا جماعتی را در اطراف خود جمع کرد و علی بن ابان مهلبی را فرمانده آنان کرد، صاحب در جنگ میان طایفه بلالیه و سعدیه مجبور به ترک بصره و فرار به بغداد شد، ابن رجاء حضاری عامل بصره، تعدادی از یاران او را  از جمله پسر بزرگ و زن و دخترصاحب را زندانی کرد. صاحب یکسال در بغداد ماند و در آنجا خود را به نام محمد بن احمد بن عیسی بن زید معرفی کرد و در بغداد شروع به تبلیغ دعوت خود کرد. در این زمان بن رجاء حضاری از ولایت بصره عزل شد و خبر آزادی پسر و زن و دخترش از زندان به صاحب الزنج رسید. او رمضان سال 255 هجری با تعدادی از یارانش از بغداد به بصره رفت و در قصر قرشی کنار نهر عمود بن منجم سکونت کرد. در بصره بود که یکی از غلامان سورجیان به نام ریحان به او پیوست، صاحب الزنج از او خواست: برود از بردگان هر تعداد که می تواند فراری داده نزد او آورد تا صاحب او را بر آنها امیر کند، وقتی گروهی از بردگان دبّاشین نزد او آمدند ، صاحب بر پارچه حریری این آیه را نوشت: ان الله اشتری من المومنین انفسهم و اموالهم بان لهم الجنه... و دستور داد که آن را بر چوبی قرار داده و بر کشتی ببندند و بردگان بصره را دعوت به قیام کنند. بردگان به خاطر رهایی از سختی بردگی به شورش کرده وبه او پیوستند. صاحب الزنج بر آنها خطبه خواند و وعده داد که آنان را مالک مال و زمین خواهد کرد و سوگند یاد کرد که به آنان خیانت نکند. مالکان بردگان از صاحب خواستند که برای هر برده پنج دینار بگیرد و آنان را تحویل صاحبش بدهد، اما صاحب الزنج بردگان را دستور داد تا هر یک از بردگان مالک و یا وکیل مالک خود را پانصد شلاق زده و سپس آنها را رها سازند تا به بصره باز گردند و خود سپاهی انبوه از بردگان گرد خود فراهم کرد و سوار بر کشتی به نهر میمون رفت. صاحب الزنج روز عید فطر، چون نماز عید را خواند در خطبه نماز به پیروان خود یاد آوری کرد که چگونه خداوند آنها را از محنت و سختی بردگی نجات داد و بعد از آن ابو صالح یکی از امراء زنجیان را به همراهی سیصد زنجی برای غارت قریه جعفریه فرستاد. صاحب سپس به بصره حمله برد و سپاه بصره را شکست داد و عقیل والی بصره متواری شد. صاحب الزنج کشتی ها را تصاحب کرد و قریه مهلبیه را غارت کرد. در پس آن صاحب الزنج، سپاه ابو هلال را با چهار هزار جنگجو در حوالی بصره شکست داد،گروهی را کشت و گروهی را اسیر کرد. علی بن ابان مهلبی سردار صاحب الزنج یکهزار و نهصد کشتی با خدمه را در هجوم به بصره تصاحب کرد ولی حاجیان را رها کرد. مردم بصره برای مقابله با صاحب الزنج از مرکز خلافت در بغداد استمداد کردند، صاحب الزنج که نیروی زیادی در اختیار داشت در سال 257 هجری شهر بصره را بطور کامل به تصرف خود در آورد. و آن را مرکز مقاومت در برابر سپاه خلیفه قرار داد. طبق روایات ذهبی: موفق عباسی ولیعهد خود را به فرماندهی سپاهی قرار داد که وظیفه جنگ با زنجیان را بعهده داشت. در این جنگ، سپاه بغداد چندین بار شکست خورد و در مواردی نیز پیروزیهایی بدست آورد اما نتوانست صاحب الزنج را از میان بر دارد. سال های 4-263 هجری نیرو های صاحب الزنج توانستند بر اهواز، عبدان ، شوش ، شوشتر و را مهرمز و کلده مسلط شوند. سال 266 هجری زنوج شهر واسط عراق را نیز تصرف کردند و این دوران اوج قدرت آنها بود، سال 267 موفق عباسی خود فرماندهی سپاه را بعهده گرفت و توانست شهر مختاره محل استقرار صاحب الزنج را محاصره کند. گروهی از نیروهای زنجی قبول امان کرده و به سپاه خلیفه پیوستند و سرانجام در سال 269 هجری صاحب الزنج شکست خورد و به منطقه نهرالخصیب عقب نشینی کرد. و آنجا در محاصره ماند، شدت سختی و قحطی به حدی بود که  سربازان زنجی یکدیگر را می خوردند. سال 270 هجری سپاه بغداد به فرماندهی ابو العباس فرزند موفق خلیفه عباسی از چند سمت به سپاه صاحب الزنج هجوم بردند در این درگیری صاحب الزنج به قتل رسید و و سپاه زنجی متلاشی شد. ابوالعباس دوازده روز مانده از جمادی الاول با سربریده صاحب الزنجی وارد بغداد شد. مردم بغداد با شادی و سرود سرایی به استقبال آنان رفته، خلیفه را برای این پیروزی مدح و ستایش کردند. سرانجام قیام زنجیان به رهبری علی بن محمد صاحب الزنج شکست خورد و مجددا سر رشته امور در نواحی اهواز و بصره بدست خلافت عباسی افتاد[146]. اما در نتیجه شورش پانزده ساله زنوج، شهر های اهواز از شوشتر تا واسط به آتش کشید شدند و عده بسیاری از مردم به قتل رسیدند و کشاورزی و زراعت از رونق افتاد و کشاورزان خانه و زندگی خود را از دست بدهند و لطمات جبران ناپذیری که جهت و جایگاه تاریخی اهواز را تغییر داد. ابن خلدون[147] نقل می کند که: قیام زنجیان، زمینه ای شد برای ظهور قرامطه که در استمرار دعوت صاحب الزنج بر پایه اعتقاد به نوعی جامعه اشتراکی ابتدایی در میان دهقانان، کارگران و پیشوایان سازمان قرمطی گسترش یافته و منشاء قیام و هرج و مرج های بعدی قرن چهارم هجری گردد.

سرآغاز و پیدایش قرامطه و دعوت اسماعیلیه

میمون القداح الاهوازی، 227 هجری[148]

میمون قداح حجت اسماعیل بود. چون هر امامی را حجتی بود، عبد الله بن میمون نیز حجت عبد الله بن محمد و پسرش احمد بود. میمون بن قداح، مهمترین شخصیتی است که اسماعیلیه به خود دیده است. ( بیان ) نام اولین کتاب محتوی اعتقادات و تعلیمات دعوت اسماعیلی اوست. قداح اهوازی دریافت که چگونه از ضعف خلافت عباسی، جهت رواج دعوت اسماعیلی استفاده کند و چگونه از فرق شیعه بهره گیرد و آنها را در زیر لوای امامت اسماعیل بن جعفر صادق گرد آورد. او نخستین داعی بزرگ اسماعیلیه بود که نهضت اسماعیلیه را دربلاد اسلامی گسترش داده و روش تبلیغ داعیان اسماعیلیه را نهاده است. کوششهای او در اشاعه مذهب اسماعیلیه در زمان امامان دهم ویازدهم شیعیان اثنی عشریه بوده است. از این رو میان دو فرقه شیعه اسماعیلیه واثنی عشریه رقابت سختی بوجود آمد بویژه پس از وفات امام یازدهم بر سر وجود امام دوازدهم اختلافات زیادی پیش آمد.عده ای از پیروان حسن عسکری امام دوازدهم را منکر بودند با وجود چنین جوی برای تبلیغ مذهب اسماعیلیه زمینه خوبی بوجود آمد. میمون قداح که عامل اصلی رشد جنبش اسماعیلیه بشمار می رود از اطرافیان و غلامان امام باقر(ع) واز اصحاب امام صادق(ع) تلقی می شد و امام صادق(ع) پرورش نوه اش محمد بن اسماعیل را به عهده او گذاشته بود. میمون قداح یکی از طرفداران اهل بیت بشمار می آمد که روحیه انقلابی سراسر وجودش را در بر گرفته بود و نزدیکی او به امام باقر(ع) و فرزند ایشان حضرت صادق (ع) فرصت کافی را برای شناختن اصول جنبش مکتبی در اختیار او گذاشته بود.واگذاری سرپرستی فرزند اسماعیل به میمون قداح از جانب امام صادق(ع) نشانگر اهمیت موضوع بوده است. عبد الله بن میمون قداح پس از محمد بن اسماعیل جهت تبلیغ مذهب اسماعیلی کمر همت بست و شهر ها را گشت وعقاید آن مذهب را اشاعه داد ومردم بخصوص شیعیان دوازده امامی را در بلاد اسلامی به آن مذهب دعوت کرد و اساس عقاید و تشکیلات اسماعیلیه را سازمان بخشید مردم را به امامان دوره ستر متوجه ساخت. به این مناسبت که مخالفان اسماعیلیان او را موسس مذهب اسماعیلیه شمرده وگفته اند او پسرخود را بجای امام مستور جازده است. از رجال فرقه مزبور در قرن سوم هجری ،عبدالله میمون اهوازی بود. پدر وی میمون که جراح چشم بوده و آب مروارید را عمل می کرده بدین سبب به القداح ملقب گشت. وی در اهواز رشد ونمو کرد، و در اهواز می زیست. در خبر است که عبد الله بن میمون الهیات وفلسفه را مطالعه می کرده است وی بمقام داعی اسماعیلیه نائل شد او ابتدا از اهواز به عسکر مکرم رفت و سپس در بصره پناهگاهی جست و از آن پس به شهر سلمیه (در سوریه )گریخت ودر آنجا مرکزی برای دعوت وتبلیغ ایجاد کرد و مبلغانی به اطراف گسیل داشت. فرقه اسماعیلیه، میمون قداح و پسرش عبد الله را در شجره نامه ائمه مستودع خود ذکر کرده‏اند و آنان را از بزرگترین شخصیتهای مذهب خود به حساب می آوردند، میمون القداح تعلیمات خود را در کتاب بیان نگاشت. ابن ندیم [149] در کتاب الفهرست از قول عبدالله بن رزام می‏نویسد: عبد الله بن میمون قداح ازمردم قوزح العباس‏ نزدیک به شهر اهواز بود، پدرش میمون پیروی خود را از دعوت ابو الخطاب محمد بن ابو زینب در خدا بودن علی علیه السلام آشکار ساخت، میمون و پسرش هر دو از دیصانیان بود و عبد الله مدتها دعوی پیامبری کرد و شعبده باز و نیرنگ باز بود و می‏گفت: زمین زیر پایم در می‏پیچد و به هرکجا که خواهم در کوتاهترین زمان می‏روم و خبر از حوادث و شهرهای دور می‏داد. وی جیره خوارانی داشت که به او یاری می‏کردند و کبوترانی با خود داشتند که از جاهای مختلف به اقامتگاهش روانه می‏نمود و او به اطرافیان خبرهایی را که به دست می‏آورد، داده و آنان را گمراه می‏کرد. عبدالله بن میمون زمانی که از اهواز به عسکر مکرم‏ نقل مکان کرد، پس از مدتی از آنجا بگریخت و به بصره رفت و بر گروهی از فرزندان عقیل بن ابی طالب فرود آمد و در آنجا به سختی افتاد و بعد از آن به سلمیه نزدیک حمص گریخت و کشتزارهایی در آنجا بخرید در اینجا مردی به نام حمدان بن اشعث ‏ملقب به قرمط‏ که برای کوتاهی اندام وپاهایش وی را به آن لقب می‏خواندند، دعوت او را پذیرفت. سپس عبدالله درگذشت و پسرش محمد جانشین او شد(260 هجری) در باره تاریخ زندگانی عبدالله بن میمون در میان نویسندگان اهل تسنن و مستشرقان اختلاف زیاد است. بغدادی[150] گوید که میمون دیصانی معروف به قداح‏ غلام جعفر بن محمد صادق(ع) و از مردم اهواز بود با محمد بن حسین در زندان والی عراق آشنا شده با یکدیگر همفکری کرده و کیش باطنیه را بنانهادند. خواجه رشیدالدین پس از ذکر متفرق شدن اصحاب محمد بن اسماعیل بن جعفر می‏گوید: عبدالله بن میمون قداح که به زی صوم و صلاة و طاعات متحلی بود، به عسکر مکرم مقام کرد. و از آنجا به جبال شمال اهواز آمد و مردم را دعوت می‏کرد و خلفای خود را به جانب عراق و ری و اصفهان و قم و همدان فرستاد. اسماعیلیه» گروهی از شیعیان بودند که پس از شهادت امام جعفر صادق علیه‏السلام به امامت «اسماعیل بن جعفر» و فرزندان او معتقد شدند و خود بعدها به فرقه‏های گوناگونی تقسیم گردیدند. در میان آنها افراد و شخصیتهایی پیدا شدند که هر کدام مذهب اسماعیلیه را به نوعی تفسیر و توجیه نمودند و به امامت شخص بخصوصی دعوت کردند. فخر رازی در معرفی فرقه باطنیه می‏گوید: نقل شده که یک مرد اهوازی که عبدالله بن میمون قداح نام داشت و از زنادقه بود، پیش جعفر صادق رفت و اکثر اوقات در خدمت فرزندش اسماعیل بود پس از مرگ اسماعیل در خدمت فرزند او محمد قرار گرفت و چون محمد از دنیا رفت. مدعی شد که محمد را فرزندی است که باید از او اطاعت کرد و زندقه را به او یاد داد. در منابع شیعی او یکی از اصحاب خاص امام باقر و امام صادق شناخته شده که از آنها نقل حدیث می‏کرد. نجاشی در رجال خود می‏نویسد: عبدالله بن میمون الأسود القداح برده آزاد شده بنی مخزوم است که از امام صادق(ع) روایت می‏کرد و مردی ثقه بود و کتابهای «مبعث النبی» و «صفة الجنة و النار» از اوست. کشی پس از نقل حدیثی از امام باقر در تأیید عبدالله بن میمون می‏گوید: عبدالله بن میمون به «تزید»  به معنای «دوست داشتن زید گروید. به هرحال از نظر منابع شیعی عبداللّه بن میمون هیچگونه ارتباطی با قرامطه نداشته است. آنچه مسلم است این است که مؤسّس فرقه قرامطه، از فرق اسماعیلیه، شخصی به نام حمدان بن اشعث قرمطی بود که پس از مرگ محمد بن اسماعیل بن جعفر از پیروان او جدا شد و با اظهار عقاید خاصی، انشعابی در اسماعیلیه به وجود آورد[151].

حسین اهواز ی( الداعی )260 هجری[152]

حسین اهوازی( الداعی) از وقتی که نخستین دعات اسماعیلی در اهواز مستقر شدند و آغاز دعوت برای امامت محمدبن اسماعیل و اولاد او کردند، اسماعیلیان حسین اهوازی را به سواد کوفه فرستادند. وی در آنجا با اهوازی دیگری به نام حمدان بن اشعث معروف به قرمط ملاقات کرد. حمدان به زودی دعوت باطنیه را پذیرفت و در این راه به حسین اهوازی یاوری کرد و چندان در این کار کوشش نمود که حسین اهوازی امر دعوت را در سواد عراق به حمدان قرمط واگذاشت. قرمطیان عراق در سال 227 هجری قلعه استواری در سواد کوفه به نام دارالهجره برای خود ترتیب دادند. حمدان قرمط کلواذا یکی از توابع بغداد را مرکز دعوت خود قرار داد و دعوت وی چنان به سرعت انتشار یافت که در سال 276 هجری توانست به خرید اسلحه و تشکیل دسته ای از جنگجویان پردازد. حمدان از این پس به وضع مقررات مالی و نظامات اجتماعی متقنی برای اتباع خود مبادرت جست و هر یک را موظف به خرید سلاح برای خود کرد. وجه تسمیه این فرقه به قرمطی انتساب آنان است به حمدان اشعث ملقب به قرمط است. راجع به معنی کلمه قرمط اقوال مختلفی است، قرمطة در لغت یعنی ریز بودن خط و نزدیکی کلمات و خطوط به یکدیگر، و میگویند چون حمدان کوتاه بود و پاهای خود را هنگام حرکت نزدیک به هم میگذاشت، به این لقب خوانده شد. و باز میگویند که لفظ قرمط از باب انتساب قرمطیان است به محمد وراق که خط مقرمط را خوب می نوشت و دعوت فرقه اسماعیلیه به دست او در میان قرمطیان به کمال رسید. قرمطیان میگفتند محمدبن اسماعیل امام هفتم و صاحب الزمان است و معتقد به قیام به سیف و قتل و حرق مخالفان خود از سایر مذاهب اسلامی بودند. زیارت قبور و بوسیدن سنگ کعبه و اعتقاد به ظواهر در مذهب آنان حرام بود و در احکام شریعت قائل به تاویل بودند. این فرقه می گفتند که نبوت حضرت رسول بعد از غدیر خم از آن حضرت سلب و نصیب حضرت علی بن ابی طالب گردید. شعار قرمطیان مانند اسماعیلیان رایت سفید بوده است. از اواخر قرن چهارم و اوایل قرن پنجم هجری مبارزه شدیدی در عراق و ایران با اسماعیلیان و قرمطیان شروع شد، آنان از آن جهت که خود را به محمدبن اسمعیل بن امام جعفر صادق(ع) منسوب می‌کردند اسماعیلی و از آن لحاظ که عقاید واقعی خود را پنهان نگه می‌داشتند و معتقد به امام باطنی بودند، باطنی و بالاخره به خاطر آن که پیرو شخصی بنام حمدان‌ بن الاشعث مشهور به قرمط بودند. آنان را قرمطی می‌خواندند. بعد از قتل حمدان بن اشعث قرمطی، داعیان جدید وی زکرویه بن مهرویه و ابوسعید جنابی، اعراب و نبطی‌های عراق را در جهت مقاصد تازه خود برای ایجاد یک شورش تجهیز کردند و عناصر تازه‌یی را هم در دعوت خود وارد نمودند.

پیدایش عقاید و سرآغاز جنبش های قرمطی

حمدان بن اشعث، قرمط ( 260 هجری)[153]

    یکی از چهره‏های معروفی که در میان دعات و شخصیتهای برجسته اسماعیلیه آن زمان، اسم و رسمی دارد و منشأ پیدایش حوادث بسیاری شده است، شخصی به نام «حمدان قرمط» است که پس از مرگ ابوالخطاب اجدع یکی از بنیانگذاران فرقه اسماعیلیه، شاخه‏ای در این فرقه ایجاد کرد و حرفهای تازه‏ای آورد که بعدها طرفداران او را «قرامطه» یا «قرمطی گفتند. در منابع تاریخی حمدان قرمط شاگرد و مرید عبداللّه بن میمون قداح معرفی شده است و در شکل‏گیری اندیشه‏های حمدان قرمط نقش عمده‏ای داشته است و عبداللّه بن میمون را از پیروان امام جعفر صادق(ع) شمردند. منابع تاریخی نیز میمون قداح اهوازی را از اصل یهودی و گاهی دیصانی و گاهی مجوسی دانسته‏اند و نسب فاطمیان مصر را نیز به او رسانیده‏اند.   ابن ندیم[154] از شخصی به نام ابوعبداللّه بن رزام چنین نقل می‏کند: میمون قداح در ابتدا از پیروان ابوالخطاب بود و دعوی بر الوهیت علی بن ابیطالب می‏کرد او و پسرش عبداللّه، دیصانی مذهب و از محلی در نزدیکی اهواز بودند و پسرش عبداللّه مدت زیادی ادعای پیامبری کرد و شعبده‏باز و نیرنگ باز بود. او به سلمیه نزدیک حمص گریخت و در آنجا مردی به نام حمدان بن اشعث ملقّب به «قرمط» دعوت او را پذیرفت ». از مشهورترین مبلغان حمدان می‌توان به مأمون  برادر حمدان زکرویه بن مهرویه، عبدان اهوازی پسرعموی حمدان و ابو سعید جبانی اشاره کرد. درسال 280 هجری بین حمدان و عبدان در مورد مرکز یت دعوت اسماعیلی اختلافاتی به وجود آمد که نتیجه آن جدایی حمدان و به وجود آمدن قرامطه از شعب مذهب اسماعیلی شد. بعد از مدتی که حمدان بوسیله اعمال عوام فریبانه خود از جایگاه خاصی برخوردار شده بود اعلام کرد که از جانب ائمه اهل بیت مأموریت دارد تا مردم را به طرف رشد و هدایت دعوت دهد. او با این حربه جمع کثیری از مردم را در اطراف خود جمع کرد. سپس دوازده نفر از آنها را به عنوان امیر مقرر نمود و به آنان دستور داد تا در مناطق مختلف رفته و به اشاعه عقیده وی بپردازند. به طوری که ابوسعید جبانی و زکرویه بن مهرویه در سرزمینهای عراق و شام شروع به دعوت و ترویج مذهب قرامطه نمودند.                         

کلمه قرمط: نام فرقه «قرامطه» از لقب بنیانگذار آن حمدان قرمط اخذ شده است اکنون باید دید که این کلمه به چه معنایی است و چرا به حمدان، «قرمط» گفته می‏شد. در اینجا احتمال‏های مختلفی داده شده که باره مهمترین آنها ابن ندیم گفته: از آن جهت به حمدان، «قرمط» گفته می‏شد که قدی کوتاه داشت. بغدادی[155] گفته: او در راه رفتن گام های کوتاهی بر می‏داشت و یا در نوشتن میان خطوط فاصله کمی می‏داد. ابن منظور بی‏آنکه اشاره‏ای به وجه تسمیه قرامطه کند گفته است: قرمطه به معنای برداشتن گام های کوتاه و هم به معنای نزدیک هم نوشتن و دقت در آن آمده است.                                                                                                 

ظهورقرامطه:[156]

 امام جعفر صادق(ع)، امام ششم شیعیان، در زمان حیات، اسماعیل فرزند ارشد خود را از امامت محروم کرد و پسر چهارم خویش امام موسی کاظم(ع) را به جانشینی برگزید. بخش بیشتر شیعیان امام موسی کاظم(ع)را به امامت انتخاب کردند، و برخی دیگر همچنان اسماعیل را وارث مقام امامت دانستند. هنگامی که اسماعیل در سال 145 هجری، یعنی حدود سه سال پیش از شهادت پدربزرگوارش که در سال 148 هجری رخ داد، وفات کرد، پیروانش محمد فرزند ارشد اسماعیل را به امامت برگزیدند و معتقد شدند که اسماعیل نمرده و نخواهد مرد بلکه او همان مهدی قائم است که در آخر زمان باز خواهد گشت. فرقه اسماعیلیه تا ظهور عبدالله بن میمون قداح در حدود سال 226 هجری یکی از فرق عادی شیعه بود، ولی پس از او تحولی در این مذهب پیدا شد که موجب پدید آمدن خلافت فاطمی در شمال آفریقا و مصر و ظهور قدرت و تشکیلات اسماعیلیه در ایران و شام گردید. چنانکه برخی از مورخان نوشته اند عبدالله دعوی نبوت کرد و با پیوستن فردی به نام حمدان بن اشعث ملقب به قرمط کار او بالا گرفت. یکی از جانشینان عبدالله به نام سعید بن حسین بن عبدالله بن میمون قداح شنیده بود که بربریان آفریقای شمالی انتظار ظهور امام قائم را دارند، به آنجا رفت و خود را نبیره محمدبن اسماعیل و مهدی موعود معرفی کرد و نام ابومحمد عبیدالله را اختیار کرد. عبیدالله سلسله اغالب را در 297 قمری در شمال آفریقا منقرض و سلسله فاطمیان را تاسیس کرد. فاطمیان شصت سال بعد مصر را از خاندان اخشید گرفتند و افزون بر دو قرن بر مصر و شام و فلسطین تحت عنوان خلافت فاطمی حکومت کردند. یکی از اهداف اصلی خلفای شیعه مذهب فاطمی رقابت و تضعیف خلافت سنی مذهب عباسی در بغداد بود. آنان برای رسیدن به این هدف دعات و مبلغین فراوانی جهت تبلیغ خود به اقصی نقاط سرزمینهای اسلامی میفرستادند. قرامطه که نشأت گرفته از فرقه باطنی اسماعیلیه بود توسط مردی اهوازی به نام حمدان بن اشعث تأسیس شد. قرمطیه زمانی شکل گرفت، که امت مسلمان از زخم هایی که نیزه‌های حکومت زنگیان بر آنان وارد نموده بود، رنج می‌برد. بنا به گفته مؤرخین ابتدای شکل‌گیری قرامطه به این صورت بود که حمدان بن اشعث از اهواز در سال 257 هجری به کوفه آمد و در آنجا با حسین اهوازی الداعی آشنا شد. حمدان به زودی دعوت مذهب اسماعیلی را پذیرفت و از مبلغان اصلی این مذهب شد. به طوری که حسین اهوازی امر دعوت در سواد کوفه را به او واگذار نمود. دعوت حمدان چنان به سرعت انتشار یافت که توانست در سال 276 هجری دسته‌ای جنگجو تشکیل داد.       

 عقاید قرامطه[157]:

 بنیان‌گذار اصلی عبدالله بن میمون القداح اهوازی بود. وی این فرقه را در سال 227 ه‍جری بنیان‌گذاری کرد او در تشکیلات سری خود  عرب و یهود و مسیحی و غیره را در مکتبی بنام فرقه اسماعیلی بهم مرتبط و متحد ساخت که شخص او را تعبداً و بدون هیچ شرطی پیشوای خود دانسته از او اطاعت می‌کردند. او به هر طایفه‌ای مطابق ذوق آنها تبلیغ می‌کرد، به یهودی‌ها قیام مسیح، به مسلمانان شیعه ظهور مهدی، به فلاسفه ایجاد خردی تازه، و به عوام رهائی از قید و بندهای اخلاقی را نوید می‌داد. آنها روشی فلسفی و مذهبی داشتند از افکار افلاطون و حکمت فیثاغورس استفاده می‌کردند و از عدد هفت بعنوان رمز استفاده می‌نمودند. دعوت‌کنندگان آنها سؤالات زیر را می‌کردند: چرا خدا عالم را در هفت روز آفرید؟ چرا سوره فاتحه هفت آیه است؟ چرا زمین و آسمان هفت طبقه است؟ فلسفه عذاب‌های جهنم چیست؟ حمدان بن اشعث ادعا می‌کرد که حضرت عیسی علیه‌السلام در هیأت انسانی جلوی او ظاهر شده و به او گفته است: «انک الداعیة و انک الحجة و انک یحیی بن زکریا و انک روح القدس» تو دعوتگر و حجت هستی، تو یحیی بن زکریا هستی و تو روح القدس (جبرئیل) هستی! همچنین ادعا می‌کرد که حضرت عیسی به او تعلیم داده که در هر شبانه روز دو رکعت نماز قبل از طلوع خورشید و دو رکعت بعد از غروب خورشید بخواند و کلمات اذان آنها به این صورت بود: الله اکبر (سه مرتبه) اشهد ان لا اله الاالله (دو مرتبه) اشهد ان آدم رسول الله، اشهد ان نوحا رسول الله اشهد ان ابراهیم رسول الله، اشهد ان عیسی رسول الله، اشهد ان محمداً رسول الله، اشهد ان احمد بن محمد بن الحنفیه رسول الله، قرمطیان به طرف بیت المقدس نماز خوانده و مراسم حج را در آنجا به جای می‌آوردند، نبیذ را حرام و شراب را حلال می‌دانستند. قرامطه به دعوت خود ادامه دادند تا اینکه در منطقه بحرین نفوذ کردند، به طوری که شخصی به نام یحیی بن مهدی به بحرین رفته و نزد علی بن ‌معلی گفت که وی فرستاده مهدی است و از طرف مهدی ماموریت دعوت ارشاد مردم را دارد و ظهور مهدی نزدیک است. علی بن‌معلی مردم را جمع کرد و نامه‌ای که به همراه یحیی بود برای مردم قرائت کرد که مردم هم دعوت او را قبول کرده و با او عهد و میثاق بستند. سپس یحیی برای مدتی کوتاه از نظرها غایب شد و دوباره در حالی که حامل نامه‌ای از مهدی بود به سوی شیعیان بحرین برگشت. در این نامه آمده بود که همانا فرستاده من، یحیی بن مهدی مسئول ارشاد شما در مورد ظهور من (مهدی) می‌باشد. لذا هرکس از شما باید مبلغ سی و شش دینار به او بدهد. مردم این را قبول کردند. بعد از مدتی یحیی نامه‌ای آورد که در آن نامه دستور به ادای خمس اموال داده شده بود. قرمطیان میگفتند محمدبن اسماعیلیان امام هفتم و صاحب الزمان است و معتقد به قیام به سیف و قتل و حرق مخالفان خود از سایر مذاهب اسلامی بودند. زیارت قبور و بوسیدن سنگ کعبه و اعتقاد به ظواهر در مذهب آنان حرام بود و در احکام شریعت قائل به تاویل بودند. این فرقه میگفتند که نبوت حضرت رسول بعد از غدیر خم از آن حضرت سلب و نصیب حضرت علی بن ابی طالب گردید. شعار قرمطیان مانند اسماعیلیان بیرق سفید بوده است.

عبدان اهوازی، الکاتب  (260 هجری)[158]

عبدان اهوازی ملقب به الکاتب، داماد حمدان بن اشعث و یکی از دعات چیره دست او بود که مردم را به الامام من آل رسول اللّه دعوت میکرد. عبدان کاتب از مردم اهواز و یاراصلى‌ حمدان و پسر عموی او بوده‌ است. عبدان‌ از نوعى‌ استقلال‌ عمل‌ برخوردار بوده‌، و شخصاً داعیانى‌ را تعلیم‌ مى‌داده‌، و به‌ نواحى‌ مجاور، گسیل‌ مى‌کرده‌ است‌. ( عبدان ) در نزدیکی بصره اولین اقامتگاه‌ عبدان و حمدان‌ بعد از ترک اهواز و عسکر مکرم‌ ‌ بود او سپس‌ سرانجام‌ به‌ شهر سلمیه‌ در شمال‌ شام‌ (سوریه‌) منتقل‌ شده‌ است‌. سلمیه‌ تا 289 هجری‌ همچنان‌ مرکز دعوت‌ اسماعیلیه‌ و اقامتگاه‌ رهبران‌ مرکزی‌ نهضت‌ بوده‌ است‌. فعالیتهای پنهانی حمدان و عبدان اهوازی‌، عاقبت‌ پس‌ از نزدیک‌ به‌ یک‌ قرن‌ در حدود سال‌ 260 هجری به‌ نتیجه‌ رسید و از همان‌ موقع‌ شبکه‌ای‌ از داعیان‌ اسماعیلى‌ ناگهان‌ دربلاد مختلف‌ اسلامى‌ پدیدار گشتند و فعالیت‌ گسترده‌ای‌ را برای‌ بسط دعوت‌ اسماعیلیه‌ آغازکردند. در آن‌ تاریخ‌ دعوت‌ اسماعیلیه‌ همچنان‌ تحت‌ هدایت‌ رهبری‌ مرکزی‌ مستقر در سلمیه‌ قرار داشته‌، و هویت‌ واقعى‌ این‌ رهبران‌ نیز هنوز به‌ گونه‌های‌ مختلف‌ کتمان‌ مى‌شده‌ است‌. برای‌ جلب‌ حمایت‌ بیشترین‌ شمار از اسماعیلیان‌ نخستین‌، رهبران‌ مرکزی‌ اسماعیلیه‌ تا مدتها به‌ نام‌ محمد بن‌ اسماعیل‌ دعوت‌ مى‌کردند که‌ اعتقاد به‌ امامت‌ و مهدویت‌ وی‌ نظریه اصلى‌ مبارکیه‌ و مهم‌ترین‌ گروه‌ منشعب‌ از آنها بوده‌ است‌. به‌ عبارت‌ دیگر، نظر به‌ اینکه‌ اکثر اسماعیلیان‌ نخستین‌ در انتظار رجعت‌ محمد بن‌ اسماعیل‌ به‌ عنوان‌ مهدی‌ و گسترش‌ حکومت‌ عدل‌ او بوده‌اند، رهبران‌ مرکزی‌ نیز بر همین‌ نظریه‌ تأکید داشته‌، و نهضت‌ واحد اسماعیلیه‌ را در قرن‌ سوم هجری‌ بر اساس‌ همین‌ نظریه‌ در باره امامت‌ استوار کرده‌ بودند. اصول‌ عقایدی‌ که‌ توسط حمدان‌ قرمط و عبدان‌، و داعیان‌ زیردست‌ آنها ترویج‌ مى‌گردید، همان‌ عقایدی‌ است‌ که‌ به‌ وسیله نوبختى‌ و سعد بن‌ عبدالله‌ به‌ قرامطه‌ منسوب‌ گشته‌، و در روایت‌ ابن‌رزام‌ و اخومحسن‌ نیز تأیید شده‌ است‌؛ به‌ زودی‌ همین‌ عقاید توسط داعیان‌ دیگر بلاد و در میان‌ سایر گروههای‌ اسماعیلى‌ (قرمطى‌) نیز رواج‌ یافته‌ است‌. دعوت‌ اسماعیلیه‌ در نواحى‌ دیگری‌ نیز طى‌ همان‌ دهه260 هجری‌ آغاز شده‌ بود و در اهواز، این‌ دعوت‌ تحت‌ نظارت‌ و رهبری‌ حمدان‌ و عبدان‌ قرار داشته‌ است‌. عبدان اهوازی توانست دو تن از بزرگترین ناشران دعوت قرمطیان را به نام ابوسعید جنابی و زکرویه بن مهرویه به این مذهب درآورد. از حدود سال 280 هجری میان حمدان و عبدان کاتب با مرکز دعوت اسماعیلی اختلاف حاصل شد و از این راه مذهب جدیدی به نام قرمطی که از شعب مذهب اسماعیلی محسوب میشود به وجود آمد. زکرویه پسر مهرویه و پسرانش یحیی و حسین در شمال عراق و بلاد شام شروع به نشر عقاید قرمطیان کردند و مدتی دمشق را در محاصره گرفتند و فتنه آنان تا سال 294 هجری به قوت ادامه داشت . ابوسعید جنابی  از اهالی جنابه بود که دعوت خود را در بحرین و یمامه و فارس پراکند و سپاهیان خلیفه را منهزم ساخت و  در سال 301 به دست یکی از غلامان خود کشته شد و بعد از او پسرش ابوطاهر به اشاعه دعوت قرمطیان و اعقابش تا سال 367 حکومت میکردند، خود حمدان‌ توسط داعى‌ حسین‌ اهوازی‌ که‌ از جانب‌ رهبر مرکزی‌ نهضت‌ به‌ عراق‌ گسیل‌ شده‌، به‌ کیش‌ اسماعیلى‌ در آمده‌ بوده‌ است‌. در آن‌ زمان‌، مرکز دعوت‌ در سلمیه‌ استقرار داشته‌، و فعالیت‌ حمدان‌ بخشى‌ از نهضت‌ واحد اسماعیلیه‌ بوده‌ که‌ تحت‌ نظر رهبران‌ مرکزی‌ هدایت‌ مى‌شده‌ است‌. حمدان‌ به‌ زودی‌ پیروان‌ زیادی‌ پیدا کرد که‌ به‌ قرامطه‌ (جمع‌ قرمطى‌، منسوب‌ به‌ قرمط) اشتهار یافته‌اند. در اندک‌ مدتى‌ واژه قرامطه‌ به‌ گروههای‌ اسماعیلى‌ دیگر بلاد نیز که‌ ارتباطى‌ با حمدان‌ قرمط نداشته‌اند، اطلاق‌ شد. ازآن جمله داعى‌ ابوسعید حسن‌ بن‌ بهرام‌ جنابى‌ که‌ اهل‌ جنابه‌ (گناوه‌) بوده‌، و از خود عبدان‌ تعلیم‌ یافته‌ بود.  برادرعبدان‌، موسوم‌ به‌ مأمون‌ نخستین‌ داعى‌ محلى‌ بوده‌ است‌ و به‌ همین‌ سبب‌، نخستین‌ اسماعیلیان‌ آنجا به‌ نام‌ مأمونیه‌ مشهور شده‌ بودند. اصلاحات‌ عبیدالله‌ و شورش‌ حمدان‌ و عبدان‌ بر رهبری‌ مرکزی‌، فرقه اسماعیلیه‌ را در 286 هجری‌ به‌ دو شاخه اصلى‌ منقسم‌ کرد. یک‌ شاخه‌، اصلاحات‌ اعتقادی‌ عبیدالله‌ را قبول‌ کردند و به‌ رهبری‌ مرکزی‌ نهضت‌ وفادار باقى‌ ماندند؛ اینان‌ اصل‌ تداوم‌ امامت‌ را پذیرفتند و عبیدالله‌ و رهبران‌ قبلى‌ مرکزی‌ اسماعیلیه‌ را به‌ عنوان‌ امامان‌ خود پس‌ از امام‌ صادق‌(ع‌)شناختند. شاخه دیگری‌ از اسماعیلیان ‌ِنخستین‌، اصلاحات‌ عبیدالله‌ را مردود دانستند و همچنان‌ به‌ عقیده نخستین‌ خود درباره مهدویت‌ محمد بن‌ اسماعیل‌ و رجعت‌ قریب‌ الوقوع‌ او باقى‌ ماندند که‌ از آن‌ پس‌ به‌ طور اخص‌ به‌ نام‌ قرامطه‌ شهرت‌ پیدا کردند. قرمطیان‌ اهواز‌ که‌ در اصل‌ پیشتازان‌ جناح‌ مخالف‌ عبیدالله‌ بودند، تا مدتى‌ پس‌ از حمدان‌ از رهبری‌ محلى‌ قاطعى‌ برخوردار نشدند، تا اینکه‌ عیسى‌ بن‌ موسى‌ و داعیان‌ دیگری‌ ریاست‌ آنان‌ را به‌ دست‌ گرفتند و دعوت‌ قرمطیان‌ را همچنان‌ به‌ نام‌ محمد بن‌ اسماعیل‌ تا اوایل‌ قرن‌ چهرم هجری‌ هدایت‌ کردند. در بحرین‌، ابوسعید جنابى‌ که‌ به‌ زودی‌ مدعى‌ نیابت‌ امام‌ قائم‌ نیز شد، از نظرات‌ حمدان‌ و عبدان‌ اهوازی(امامت) حمایت‌ کردند و دولت‌ قرمطیان‌ بحرین که ‌تا 470 هجری دوام‌ یافت‌، پایگاه‌ اصلى‌ قرامطه‌، و مانعى‌ مؤثر در راه‌ گسترش‌ نفوذ سیاسى‌ فاطمیان‌ در شرق‌ گردید[159].

شاگردان عبدان اهوازی[160]:  

الکاتب ابو العباس اسماعیل بن عبدالله بن محمد بن میکال(270 هجری): او فرزند عبدالله بن محمد بود که در نیشابور زاده شد، در آنجا و اهواز به کسب دانش پرداخت. او حدیث را از عبدان اهوازی و نزد ابن درید و گروهی دیگر فرا گرفت. چون پدرش به حکومت اهواز رسید او هم بدانجا رفت. ابوعلی حسین بن علی بن یزید نیشابوری ( 227 هجری) در اهواز از عبدان اهوازی حدیث شنید. ابوبکر احمد ابن اسحاق صبغی و ابو ولید فقیه و ابن منده و حاکم و ابوعبدالرحمان سلمی و ابوطاهر بن محمش و دیگران از وی روایت کردهاند. عبدان اهوازی و محمد بن‌ اسماعیل‌ بخاری‌، مسلم‌ بن‌ حجاج‌ نیشابوری‌ ، احمد بن‌ حنبل‌ و فرزند او عبدالله‌،  بسیاری‌ از محدّثان‌ و فقیهان‌ بنام‌ قرن سوم‌ از ابن‌ ابى‌ شیبه‌ حدیث‌ نقل‌ کرده‌اند.                                                                                     

ابوسعید احمد نسوی مروزی پدر محمد بن رمیح نخعی(357 هجری)

 اصل او از خراسان بود و در مرو رشد و نمو یافت. در خراسان و دیگربلاد علم آموخت، درطلب علم و حدیث مسافرتهای طولانی کرد و در شهر صعد، از بلاد یمن، مدت زیادی اقامت گزید. او سال۳۵۰ هجری به بغداد وارد شد، وی از عبدان اهوازی نیز حدیث شنید.

ابوعلی جبایی؛ محمدبن عبدالوهاب بن سلام بن خالد (235 هجری)[161]

محمد بن عبدالوهاب بن سلام بن خالد بن حمران بن ابان، ابوعلی جبایی، سال 235 هجری در بلده جبی از نواحی دورق اهواز متولد شد. ابوعلی یکی از شیوخ متکلمین معتزله است. او پس از فراگرفتن مقدمات علوم به بصره شد و از محضر ابویوسف یعقوب بن عبداﷲ شمام بصری رئیس معتزله فوائد جمه یافت و ابوالحسن اشعری از شاگردان اوست که سپس مذهب دیگری آورد و بنام اشعریه معروف شد. ابو علی جبایی سال 303 هجری وفات یافت. کتابهای المخلوق (راجع به قرآن)، متشابه القرآن، التفسیر علی قرآن الکریم از اوست.

تاسیس دولت قرامطه در احساء و بحرین[162]

طبری[163] در گزارش کوتاهی می‏گوید: در این سال (286 هجری) مردی از قرامطه به نام ابوسعید جنابی در بحرین خروج کرد، جماعتی از اعراب و قرامطه دور او جمع شدند. و کار او بالا گرفت. مردم آبادیها را کُشت و به موضعی به نام قطیف رفت که میان آنجا و بصره چند مرحله (منزل) است و از مردم قطیف هم کشت. گفته شده که او اراده بصره نمود، والی بصره تصمیم قرامطه را به سلطان گزارش داد و او دستور داد که خراج و صدقات را جمع و حصاری دور بصره درست کنند. هزینه این کار چهارده هزار دینار تخمین زده شد که این هزینه را صرف کرده، حصاری دور بصره کشیدند. ابن عماد حنبلی جزئیات بیشتری را به دست می‏دهد و اظهار می‏دارد که: حصار شهر بصره به دستور معتضد عباسی کشیده و ابوسعید در بصره پیمانه کشی می‏کرد و در مورد لقب او می‏گوید: او از «جنابه» یکی از روستاهای اهواز بود. سپس از قول صولی نقل می‏کند که ابوسعید مرد فقیری بود که آرد غربال می‏کرد. او به بحرین آمد و در آنجا خروج کرد و جماعتی از بقایای زنج و دزدها به او ملحق شدند و کار او بالا گرفت و سپاه خلیفه را بارها شکست داد. طبق گزارش ثابت بن سنان: قرامطه بحرین در سال 306 به دمشق حمله کردند و بسیاری از مردم را کشتند و مهمتر این که آنها به مصر هم هجوم آوردند و در محلی به نام «عین شمس» با لشگر «جوهر صقلی» فرمانده سپاه المعزلدین اللّه فاطمی روبرو شدند و آنها را شکست دادند ولی در حمله بعدی لشکر فاطمیان توانستند به قرامطه بحرین شکست بدهند و آنها را از مصر خارج کنند. ابن اثیر، اضافه می‏کند که ابو سعید جنابی سرسلسله قرامطه بحرین در حالی کشته شد که بر احساء و قطیف و هجر و طائف و سایر بلاد بحرین حکومت می‏کرد. او توسط غلام خودش به قتل رسانید. پس از کشته شدن ابوسعید، فرزند او ابوطاهر سلیمان جنابی، جنجالی‏ترین چهره در میان حکام قرمطی، قدرت را به دست گرفت و برنامه‏ها و تندرویهای پدر را دنبال نمود. او به تمام نواحی و اطراف دست‏اندازی کرد و همو بود که بارها به کاروان های حجّاج حمله کرد و آنها را کشت و بالأخره به مکه نیز حمله کرد و کشتارهای بیرحمانه‏ای به راه انداخت و حجرالأسود را از کعبه ربود. ابوطاهر آدم بی‏رحم و متهوّری بود. او در سال 311 به بصره که حصاری دور آن کشیده بودند، حمله کرد و نیروهای او با نردبانهای مخصوص از بالای حصار به داخل شهر نفوذ کردند. به گفته ابن کثیر: در این حمله هزار و هفتصد سواره تحت فرمان او بود و پس از عبور از حصار شهر هفده روز در آنجا ماندند و بسیاری از مردم را کشتند. ابوطاهر شهر «هجر» را پایتخت خود قرار داده بود که به گفته یاقوت مرکز بحرین بود و گاهی هم به همه بلاد بحرین «هجر» اطلاق می‏شد. او سربازان از جان گذشته و پیشمرگان بسیاری داشت که همین امر رمز پیروزی های نظامی پی‏درپی او بود. نوشته‏اند که «ابن ابی الساج» هنگام حرکت دادن سپاه سی‏هزار نفری خود به عزم جنگ با قرمطیان، پیکی برای اتمام حجت نزد پیشوای آنان ابوطاهر جنابی فرستاد. چون پیک پیش ابوطاهر آمد ابوطاهر از او پرسید: «ابن ابی الساج» چه تعداد سپاهی با خود آورده است؟ پیک جواب داد: سی هزار نفر. ابوطاهر او را مسخره کرد و گفت: در حقیقت سه نفر هم ندارد. آنگاه روی به یکی از جنگجویان خود نمود و به او فرمان داد که در دم، خنجر برکشیده و شکم خود را بدرید. ابوطاهر به پیک گفت: با چنین جانبازی که از جنگجویان من دیدی، ابن ابی الساج» چه کار تواند کرد؟ بهرحال ابوطاهر موجود عجیبی بود و به بسیاری از شهرهای اطراف مانند شهرهای کوفه و بصره و رقه و قادسیه و رأس العین و نصیبین و کفرتوثا و موصل و چند شهر دیگر حمله کرد و تمامی این حمله‏ها با کشتارهای وسیعی همراه بود او حتی قصد دمشق و فلسطین کرد ولی موفق نشد و همچنین او تا یک فرسخی بغداد رسید ولی از آنجا بازگشت. ابوطاهر از شعرهم بهره‏ای داشت و در قطعه شعری که به او منسوب است از بلند پروازی‏های خود و همینطور از اینکه او داعی بر مهدی است خبر داده است. البته منظور او از مهدی، مهدی فاطمی است که در آفریقا خروج کرده بود. پس از مرگ ابوطاهر در سال 332 هجری چند تن دیگر از سلسله جنابیان قرمطی در بحرین حکومت کردند ولی دیگر آن قدرت و شوکت را نداشتند[164].

تاسیس حکومت اسماعیلی در مصر[165]

عبیدالله المهدی(251 هجری)[166]؛ بعضى عبیدالله المهدى را ابو محمدسعیدبن الحسین بن عبدالله بن القداح اهوازی نوشته و برخى او را همان سعید بن حسین بن احمد بن عبدالله بن محمد بن اسماعیل دانسته‏اند. گروهى معتقدند که میمون و فرزند او امامان مستودع بودند و سعیدبن الحسین نیز امام مستودع بود، ودیعه‏ى امامت را به پسر خوانده‏اش القائم رسانید. چون امامان حقیقى درسلمیه محصور بودند واز بیم خلیفه معتضد عباسى (279-289 هجری) در تقیه مى‏زیستند از این جهت‏ حسین که امام مستودع بود ودیعه امامت را به فرزند و حجت‏خود سعید سپرد تا آن امانت را به صاحب واقعى آن «القائم‏» برساند. گویند سعید بن الحسین بن عبد الله بن میمون قداح حجت امام مستور بود که حسین بن احمد باشد تا آن ودیعه را پس از وفات او به پسرش «القائم‏» برساند. اسماعیلیه عبیدالله المهدى را همان سعید بن الحسین دانسته و نسبش را چنین ذکر کرده‏اند: عبیدالله المهدى بن حسین بن احمد بن عبد الله بن محمد بن اسماعیل. از مجموع این گفته‏ها مى‏توان نتیجه گرفت که عبیدالله المهدى همان امام مستودع سعید الخیر بن حسین بن عبدالله بن میمون قداح است و وى مانند جدش عبدالله بن میمون قداح حجت امامان مستور بود که او را به امامت مستودع تعیین کردند، براى این‏که امامت را که در نزد او ودیعه بود به جانشین خود ابو القاسم بن حسین بن احمد بن عبد الله بن محمد بن اسماعیل که ملقب به قائم بود برساند. اگر کسى قایل به فرق بین امام مستودع و مستقر باشد مشکل نسب عبیدالله المهدى و خلفاى فاطمى را بدین صورت حل کند و بگوید که: فاطمیین علوى نسب بودند و جد ایشان محمد بن اسماعیل بود اما عبیدالله المهدى اگر چه از خاندان علوى و فرزندان فاطمه نبود ولى امام مستودع به شمار مى‏رفت و وظیفه داشت که ودیعه‏ى امامت را به ابوالقاسم بن حسین ملقب به قائم که جد خلفاى فاطمى است، برساند.

 

 

تاثیر مکتب اهوازی در تصوف و عرفان وفلسفه

سهل بن عبدالله بن یونس تستری (283 203 هجری)[167]  

    ابومحمد سهل بن عبدالله بن یونس، سال 203 هجری در اهواز بدنیا آمد. ابو محمد سهل از عارفان نامی قرن سوم هجری است. او سال 273 هجری در تبعیدگاه بصره فوت کرد. سهل نزد دائی خویش محمدبن سوار تحصیل کرد، که از صوفیان خستگی ناپذیر بشمار میرفت. سهل از کودکی در راه طریقت قدم نهاد و از او نقل کرده اندکه: « از کودکی خلوت می گزیدم، آنگاه مرا به مکتب فرستادند. پس بدوازده سالگی مرا مسأله ای افتاد که کس حل آن نمی توانست کرد. درخواستم تا مرا به بصره فرستادند که آن مسأله بپرسم. بیامدم و از علماء بصره پرسیدم؛ هیچکس مرا جواب نداد. به عبادان آمدم به نزدیک مردی که او را ابوحبیب حمزة بن عبدالله العبادانی می گفتند. وی را پرسیدم، جواب داد. به نزدیک وی چندین ببودم؛ و مرا از وی بسی فواید حاصل گشت. پس آنگاه به تستر باز آمدم. » همه آثار ونوشته های سهل تستری به زبان عربی است. و ماسینیون در مقاله ای تاکید می کند که سهل تستری عرب است و زبان مادری وی نیز عربی بوده است. معلم و مرشد او ذوالنون مصری (متوفی سال 245 هجری) بود و در آن سال به حج رفته بود، او را دریافت. از کسانی که صحبت او را دریافته اند بیش از همه حسین بن منصور حلاج (کشته شده به سال 309 هجری) و ابومحمد حسن بن احمد حریری (متوفی سال 327) معروفند. مطلب مهمی که از حیات او قابل ذکر است، تبعید وی به بصره به اتهام زندقه ( انکار خداوند) می باشد. و آن واقعه به سال 261 هجری اتفاق افتاد و علتش این بود که علمای شوشتر رساله وی را در باب (توبه فرد)  مردود دانستند، و مراد از توبه فرد، در نظر سهل این بود که می گفت: توبه، بر هر فردی واجب است. عاصی باید از معصیت توبه کند، و مطیع باید از طاعت، تا هر دو از غرور برهند. سهل چیزی ننوشت. سهل تستری از صوفیان راستین بود، و در سخنوری و وعظ مقامی برجسته داشت و در نفوذ کلام از بسیاری صوفیان برتر بود. تعدادی از سخنان او زیر عنوان"الف حدیث" بوسیله شاگردش محمد بن سالم متوفی سال (297 هجری) گردآوری و انتشار یافت. محمد بن سالم در این مجموعه ارتباط کامل کافی میان خداشناسی او داده بود که بعدها در اثرشیوع همین سخنان، مذهب واصول عقاید جدیدی در خداشناسی زیرعنوان(سالمیه) ظهور کرد. این مذهب اصول عقاید خود را از تعالیم سهل بن عبدالله تستری برگرفته بود، و اساس آن بردل آگاهی و ورزیدن خداپرستی منطبق با شعایردین است با بیانی فنی و نیمه عرفانی که حاصل آن توحید مطلق است. ازسخنان اوست: هیچ مصیبتی عظیمتر از جهل نیست (مستضعف فکری).ممکن است در آغاز از تصوف خوشت نیاید،ولی همینکه یکبار آن را شناختی تا پایان عمر به آن علاقه مند خواهی بود. حق تعالی هیچ مکانی نیافرید، از عرش تا ثری، از دل انسان عزیزتر، از بهر آن که هیچ عطایی نداد خلق را ازمعرفت عزیزتر، و عزیزترین عطاها در عزیزترین مکانها نهند، واگر درعالم مکانی ازدل انسان عزیزتر بودی، معرفت خود آنجا نهادی. بزرگترین مقامات و کرامات صوفی آنست که خوی بدخویش به خوی نیک بدل کند. انسان راستین کسی است که کارنیکش او را خرسند وکار بدش او را ناخرسند کند.ازصحبت سه گروه بپرهیز:گردن فرازان و پادشاهان غافل، قاریان ریاکار و چرب زبان و صوفیان نادان، وصحبت این جماعت اخیر پرزیانتر است. معرفت عبارت ازشناخت جهل است. سهل تستری متکلم بود.و متکلم در اصطلاح کسی راگویندکه عقاید ایمانی را با دلایل عقلی اثبات کند و به انتقادات و بدعتهای معترضان دین جواب دهد.روش سهل در این راه "برهان آوری جدالی" بودکه شامل استدلال، اصل، فرع است. مقصود از استدلال، براهین عقلی است، و مراد به اصل نص یا قرآن است؛ و منظور از فرغ سنت وحدیث و هر متکلمی اصولا از اینراه در اسکات و الزام مخالفان دین می کوشد. باوجود این، استدلالات او به همان شیوه ای که شاگردش حسین منصور حلاج داشت، حلاج و پس از آنکه سهل را ترک گفت آن شیوه را ادامه داد.  

ابوعیسی بن لاوی یهودی اهوازی ( 245 هجری) [168]

ابوالحسین احمدبن یحیی بن اسحاق، از متکلمین زمان خویش بود. او اقوال و عقایدی مخصوص بخود داشته که متکلمین نقل کردند و یکصد واندی کتاب دارد و از آنجمله است: کتاب التاج، کتاب الزمرد، کتاب خلق القرآن، کتاب القصب، کتاب فضیحةالمعتزله، ابن خلکان آورده است که او بسن چهل سالگی در بغداد فوت کرده است. در زمان وی هیچکس از اقران حاذق تر و داناتر از او بمسائل کلامی نبود. او فردی خوش سیرت و نیکو مذهب و با آزرم بود، اما بیشتر کتب او کفریات است که این کتاب ها را به نام ابوعیسی بن لاوی یهودی اهوازی می نوشته است. او را در نهایت در خانه مرده یافتند. او کتابی کفر آمیز تحت عنوان: ابطال رسالت و احتجاج بر انبیاء دارد که خود سپس کتابی در نقض این کتاب نوشته است. کتاب دیگرش نعت الحکمة صفة القدیم تعالی و وجل اسمه فی تکلیف خلقه امره و نهی هما دارد.و کتابی که در آن بر نظم قرآن طعن می زند، در کتاب القضیب الذهب او می گوید : که علم خدای تعالی به اشیاء محدث است و ذات او تعالی تا علم برای خویش خلق نکرد عالم نبود. کتاب الفرند او در طعن بر رسول صلوات اللّه علیه وآله است، کتاب المرجان در اختلاف اهل اسلام است. کتاب های صالح وی عبارتند از: کتاب الاسماء و الاحکام، کتاب الابتداء و الاعاده، کتاب الامامه فیه، کتاب خلق القرآن، کتاب البقاء و الفناء لا شی الا موجود و غیرها.   

سر آغاز پیدایش مدعیان مهدویت یا آخرین منجی

در تاریخ نهضت های فکری نیمه دوم قرن سوم و آغاز قرن چهارم هجری دوره آشوب و بی سرو سامانی و بالاخره ادعا و جنجال دعوی مهدویت و بهتر بگوئیم انتظار شدید ظهور آخرین منجی در دوره های اسلامی به صورت دیگر جلوه گر شده بود، محسوب می شود. حسین بن منصور کتابهای زیادی در دعوی خود تصنیف کرد، مانند کتاب نورالاصل، جسم اکبر، جسم اصغر، و مقتدر بالله در 301 هجری از او آگاه شد و هزار تازیانه اش زد، دست و پای او را برید و به نفت او را آتش زد تا آنکه لاشه او بسوخت و خاکسترش را بدجله ریختند. طایفه ای از پیروان او باقی ماندند که بدو منسوبند و او را مهدی می خواندند و میگفتند: این مهدی همان است که در کتاب ملاحم ذکر شد که زمین را پر از عدل و داد خواهد کرد. چنانکه پر از جور و ظلم شده بود و در برخی از این اخبار ملاحم گفته شده که مهدی محمد بن علی است، حتی اینکه مختار بن ابی عبیده ثقفی چون مردم را به محمد حنفیه دعوت کرد باین خبر استشهاد نمود و گفت مهدی مذکور او است. چنانکه بنی امیه منتظرخروج سفیانی هستند و می گویند او همان است که در ملاحم ذکر شده است. نوّاب اربعه امام زمان علیه‏السلام در دوره غیبت صغرى نیز «باب» خوانده شده‏اند. طبرسى از آنان به عنوان «الابواب المرضیون و السّفراء الممدوحون» نام مى‏برد. ابن اثیر درباره حسین بن روح نوبختى، یکى از نواب اربعه، مى‏گوید که امامیه او را «باب» مى‏نامیدند. عثمان بن سعید عمروى، محمّد بن عثمان و حسین بن روح نوبختى گذشته از سفارت امام زمان علیه‏السلام به عنوان باب‏هاى امام جواد، امام هادى و امام عسکرى علیهم‏السلام نیز نام برده شده‏اند و در روایات بر وثاقت، علم و نزدیکى آنان به ائمه علیهم‏السلام تصریح شده است.

حسین منصور حلاج ( 309 - 244 هجری)[169]

ابومغیت عبدالله بن احمد بن ابی طاهر مشهور به حسین بن منصور حلاج از عارفان مشهور قرن سوم است. او در سال 244 هجری در خانواده یک پنبه زن دوره گرد ( نداف) در نواحی اهواز متولد شد. حلاج در اهواز نشو نمو کرد و تا سن دوازده سالگی که قرآن را حفظ نمود همواره برای پنبه زنی (حلاجی) همراه پدرش در حال رفت و آمد در نواحی اهواز بود. او سپس در دارالحفاظ واسط به تحصیل علوم مقدماتی پرداخت، حلاج سپس به اهواز بازگشت و در پی فهم قرآن مرید سهل بن عبدالله تستری شد و سهل تستری به او اربعین کلیم الله (چله نشستن بر طریق موسی پیغمبر) را آموخت. حلاج مجددا برای ادامه تحصیل از اهواز به بصره رفت و در بصره در مدرسه حسن بصری شاگردی کرد و از دست ابوعبدالله عمرو بن عثمان مکی خرقه تصوف پوشیده و به طریقت مأذون گردید. حسین حلاج در بصره دختر ابویعقوب اقطع بصری را به زنی گرفت و چون عمروبن عثمان مکی با این وصلت موافقت نداشت گاه به گاه بین عمرو مکی و اقطع بصری اختلاف می بود. جنید بغدادی، به حلاج پند میداد که شکیبا باشد. حلاج به اطاعت جنید چندی طاقت آورد و شکیبائی کرد تا اینکه سرانجام به تنگ آمد و به مکه رفت. حلاج در سال 270 هجری در بیست و شش سالگی برای انجام فریضه حج نخستین بار به مکه رفت. در مراجعت از مکه، حلاج در اهواز به اندرز دادن مردم پرداخت و با صوفیان قشری و ظاهری به مخالفت برخاست و خرقه صوفیانه را از سر کشید و به خاک انداخت و گفت که این رسوم همه نشان تعلق و عادت است. سپس حلاج از اهواز به خراسان رفت و پنج سال در آن دیار بماند، پس از پنج سال مجددا به اهواز بازگشت. و بعد از مدتی از اهواز  به بغداد رفت، حلاج برای بار دوم با چهارصد مرید از بغداد به سفر مکه رفت، در این سفر بود که بر او تهمت نیرنگ و شعبده بستند. پس از این سفر حلاج برای ملاقات پیروان مانی و بودا و به قصد جهانگردی و سیاحت به هندوستان و ماوراءالنهر رفت. در هندوستان از کناره رود سند و ملتان به کشمیر رفت، در کشمیر کاروان هموطنان اهوازی خود را یافت که پارچه های زربفت طراز و تستری را به چین میبردند و کاغذ چین را به بغداد می آوردند. حلاج همراه بازرگانان اهوازی همراه شد و تا تورقان چین، یکی از مراکز مانویت، پیش رفت. سپس به بغداد بازگشت و از آنجا برای سومین و آخرین بار به مکه رفت و در این سفر چون از مکه به بغداد برگشت، چنین می نماید که کلماتی گفته که تعبیر به ادعای خدائی کرده اند، به این جهت، حسین بن منصور در نظر پاره ای از مشایخ تصوف مقبول و در نظر بعضی دیگر مطرود است. در شورش بغداد به سال 296 هجری حلاج متهم شد و از بغداد متواری شد و مجددا به شهر خود اهواز پناه آورد که بعد از سه سال زندگی مخفیانه سرانجام او را در اهواز دستگیر کرده به بغداد بردند و بزندان انداختند. مدت این زندان نه سال بطول انجامید و در آخر در جلسه محاکمه ای که با حضور ( ابوعمرو حمادی ) قاضی بزرگ انجام شد، ابو عمرو حمادی خون حلاج را حلال دانست و ابومحمد حامدبن عباس وزیر خلیفه المقتدر، به استناد گفتار ابوعمرو حمادی، حکم قتل او را از المقتدر گرفت و عاقبت به سال 309 هجری، هفت روز مانده به آخر ماه ذی القعده، او را شلاق زدند و بدار کشیدند و سربریدند و سوزاندند و خاکسترش را به دجله ریختند. نقل کرده اند که در آن سال آب دجله فراوان بالا آمد و بیم غرق شهر بغداد میرفت. کلیه آثار حلاج عربی است.از حلاج کتابهای فراوان نقل شده است از جمله: " طاسین الازل و الجوهر الاکبر" ، " طواسین " ، " الهیاکل" ، " الکبریت الاحمر" ، "نورالاصل" ، " جسم الاکبر" ، " جسم الاصغر" ، و " بستان المعرفة" . علاوه بر این از حلاج دیوان اشعاری به زبان عربی باقیمانده که در اروپا و سایر نقاط به چاپ رسیده است. حلاج در ایام غیبت صغری دعوی خود را اعلام کرد، یعنی در دوره ای که طایفه امامیه منتظر انجام زمان غیبت و ظهور امام غایب بودند و زمام اداره امور دینی و دنیائی ایشان در دست نواب و وکلا بود، حسین بن منصور حلاج  در مراکز عمدهً شیعه همچون اهواز وبصره به تبلیغ و انتشار آراء و عقاید خود پرداخت و در نتیجه چند سال مسافرت و وعظ عده ای از شیعیان امامیه و رجال درباری خلیفه را به عقیدهً خویش درآورد. حلاج به شرحی که مصنفان امامیه نقل کرده اند در ابتدا خود را رسول امام غایب و وکیل و باب آن حضرت معرفی میکرده و به همین جهت ایشان را در شمار (مدعیان بابیت) آورده اند. ابن ندیم[170] در الفهرست، حسین بن منصور حلاج را اینگونه معرفی میکند و میگوید، وی مردی محتال و شعبده باز بوده است که افکار خود را به لباس صوفیه آراسته و جسورانه مدعی دانستن همه علوم شده؛ ولی بی بهره بوده و چیزی از صناعت کیمیا بطور سطحی می دانسته و در دسائس سیاسی خطرناک و گستاخ بوده است. دعوی الوهیت کرده و خود را مظهر حق خوانده و به تشیع معروف بود، لکن با قرامطه و اسماعیلیه هم پیمان و همداستان بوده است. ابن ندیم چهل و پنج کتاب را که منصور حلاج تألیف کرده نام برده، و این کتابها را به طرز باشکوهی گاهی با آب طلا بر کاغذ چینی و گاه بر حریر و دیبا و امثال آن نوشته و در تجلید آن دقت خاص داشته و جلدهای عالی و نفیسی برای آنها تهیه کرده است. شخصیت حلاج عجیب و تأثیر افکار او در اذهان هم وطنانش عمیق بوده و  اشعار عربی او محکم و بدیع است.

اهواز کانون مکتب شیعه اثنی عشری

اِبْن‌ِ جُمْهور، 210 هجری: ابوعبدالله‌ محمد بن‌ جمهور عمّى‌ عربى‌ ‌ از عشیره بنی عم تمیم است. ابن جمهور محدث‌ و ادیب‌ شیعى است‌. مورخان‌، کنیه‌ و نام‌ پدر و جد پدری‌ وی‌ را با اختلاف‌ آورده‌اند. ابن‌ ندیم[171]  وی‌ را محمد بن‌ حسین‌ بن‌ جمهور عمى‌ و نجاشى‌، وی را محمد بن‌ جمهور عمى‌ خوانده‌ است‌. طوسى‌ از او با نام‌ محمد بن‌ جمهور عمى‌ عربى‌ بصری‌  و نیز با عنوان‌ محمد بن‌ حسن‌ بن‌ جمهور عمى‌ بصری‌ یاد کرده‌ است‌. همچنین‌ طوسى‌تصریح‌ دارد که‌ این‌ نام ها متعلق‌ به‌ یک‌ شخص‌ است‌ و او را از طایفة بنى‌ عم‌ّ تمیم‌ دانسته‌ است‌. وی‌ یکصدوده سال‌ زیست‌، اما تاریخ‌ تولد او دانسته‌ نیست. مسلم‌ است‌ که‌ او از یاران‌ خاص‌ حضرت‌ رضا(ع‌) بوده‌ و از آن‌ حضرت‌ روایت‌ کرده‌ است‌. ابن‌ جمهور از ابى‌ معمر، ابراهیم‌ الاوسى‌، یونس‌ بن‌ عبدالرحمان‌، فضالة بن‌ ایوب‌، احمدبن‌ حمزه‌، ادریس‌ بن‌ یوسف‌، اسماعیل‌ بن‌ سهل‌، شاذان‌ بن‌ خلیل‌ صفوان‌ ابن‌ یحیى‌، عبدالرحمان‌ بن‌ ابى‌ نجران‌ و دیگران‌ روایت‌ کرده‌ است‌، معلى‌ بن‌ محمد، على‌ بن‌ محمد، حسین‌ بن‌ محمد اشعری‌، احمد بن‌ حسین‌ بن‌ سعید، احمد بن‌ محمد کوفى‌، ابویحیى‌ اهوازی‌، یعقوب‌ بن‌ یزید، عمرکى‌ بن‌ على‌ و دیگران‌ از او حدیث‌ نقل‌ کرده‌اند ابن‌ جمهور را غالى‌ و در حدیث‌ ضعیف‌ و سست‌ ایمان‌ دانسته‌اند. ابن‌ قولویه‌ در کامل‌ الزیارات‌ (زیارت‌ عاشورا) با واسطة دو راوی‌ دیگر (حسین‌ بن‌ محمد بن‌ عامر و معلى‌ بن‌ محمد) از او حدیث‌ نقل‌ کرده‌ است‌. یاقوت‌[172] از او ابیاتى‌ یاد کرده‌ که‌ حکایت‌ از شرکت‌ وی‌ در مجالس‌ بزم‌ و طرب‌ دارد. ابن‌ داوود حلى‌ از ابن‌ جمهور شعری‌ دیده‌ که‌ وی‌ در آن‌ حرام‌ خدا را حلال‌ شمرده‌ است‌. آثار او را چنین‌ ذکر کرده‌اند: ادب‌ العلم‌، الرسالة المذهبة (الذهبیة) که‌ به‌ نام‌ طب‌ الرضا هم‌ نامیده‌ مى‌شود، صاحب‌ الزمان‌، الملاحم‌ (الملاحم‌ الکبیر)، وقت‌ خروج‌ القائم‌ و الواحدة فى‌ الاخبار و المناقب‌ و المثالب‌.

حسین بن سعید بن حماد اهوازی (290-180 هجری )[173]

ابو محمد، حسین بن سعید بن حماد سال 180 هجری در اهواز متولد شد، او یکی از شخصیت های بزرگ شیعه در قرن سوم هجری بود که در اهواز و  در خاندانی رشد و نمو کرد که ارادتمند و علاقه مند به اهل بیت رسول خدا صلی اللّه علیه و آله و سلم و از موالی امام زین العابدین علیه السلام به شمار می آمدند. ابومحمد یکی از یاران امام رضا و امام جواد و امام هادی علیهم السلام می باشد. وی از راویان بزرگ حدیث و از مشایخ جلیل القدر روایتی به شمار می آید. روایات وی از اعتبار و شهرت خاصی در میان فقهای شیعه برخوردار است و در بسیاری از مجموعه های بزرگ روایی مانند: اصول کافی، من لایحضره الفقیه، تهذیب، استبصار، محاسن، وسائل الشیعه و بحار الأنوار از وی روایت نقل شده و به احادیث او استناد می گردد. حسین بن سعید اهوازی محدث بزرگوار و فقیه و دانشمند عالیقدر و پرآوازه شیعه است. کتب رجال و حدیث شیعه، از حسین بن سعید به عنوان یکی از مفاخر رجال حدیث و شاگردان موثق و مورد احترام سه تن از ائمه اطهار علیهم السلام، نام می بردند. او همه جا به نیکی و عظمت و عدالت و وثاقت و تالیفات نیکو شناخته شده است. معمولاً در کتب رجال از وی و برادر بزرگش «حسن» به خصوص هنگام نام بردن از تالیفات حسین، یک جا نام می برند، و می نویسند: «حسن و حسین بن سعید اهوازی» سی کتاب مشهور به «حسین» را کار هر دو برادر می دانند، با این فرق که «حسن» تالیفات بیشتری داشته است. ولی چون نام «حسین» بیشتر بر سر زبان و قلم فقها و محدثین بوده و هست، و سی کتاب معروف دو برادر به نام «کتب حسین بن سعید» شهرت دارد. ابن ندیم در کتاب مشهور خود «الفهرست» ضمن شمارش مؤلفان شیعه از هر دو برادر نام برده و می نویسد: «حسن و حسین اهوازی، فرزندان سعید، از مردم کوفه، و موالی علی بن الحسین (ع) و هر دو برادر از اصحاب رضا (علیه السلام) بوده اند دانش این دو برادر در زمان خود از هر دانشمند دیگری در فقه و آثار و مناقب و سایر علوم وسیع تر بود این دو پسران سعید بن حماد بن سعید می باشند که با ابوجعفر ابن الرضا (امام محمد تقی علیه السلام) نیز مصاحبت داشتند حسین مؤلف این کتابهاست» سپس دوازده کتاب او را نام می برد. آیت الله خوئی می نویسد: «حسین بن سعید» در اسناد بسیاری از روایات که بالغ بر پنج هزارو بیست وشش مورد می گردد، واقع شده است. از تعداد روایات نقل شده از حسین بن سعید، به خوبی می توانیم پی به کوشش این محدث بردبار استاد دیده و سرد و گرم زمانه چشیده و شهرها و کشورها گشته به خوبی پی ببریم، و شخصیت دینی و علمی او را در عصری که می زیسته است یعنی نیمه اول سده سوم هجری در میان انبوه محدثان و فقهای خاصه و عامه، چنان که می باید درک کنیم.

  تألیفات حسین بن سعید: یکی دیگر از نشانه های روشن و بارز شخصیت علمی حسین بن سعید تألیف و آثاری است که از خود بجای گذاشته است وی با عنایت الهی و اتکاء به قدرت علمی خود و بهره مندی از منبع پایان ناپذیر اهل بیت (ع)، توانست در طول زندگی پربرکت خویش علاوه بر کسب معارف و مدارج علمی بالا و تربیت و تعلیم شاگردان فراوان به تصنیف و تألیف کتاب نیز بپردازد و در این عرصه جلوه گری کند. او با نوشتن کتابهای فراوان در زمینه های گوناگون مقام و منزلت علمی خود را تثبیت و تقویت نمود. اگرچه نجاشی رجال نویس معروف و توانمند شیعه گفته است: برادرش با وی در نوشتن کتابها مشارکت و همکاری داشته است، اما این چیزی از شخصیت و مقام علمی و دانش فراوان او نمی کاهد.بیشتر دانشمندان علم رجال به معرفی آثار و نوشته های حسین بن سعید نیز پرداخته اند، که در میان علماء رجال شیعه، مرحوم نجاشی و شیخ طوسی بیشترین تعداد از نوشته های او را که بالغ بر سی عنوان است معرفی کرده اند.از میان رجال نویسان اهل سنت نیز می توان ابن ندیم و عمر رضا کحّاله را نام برد که هر یک به تعداد اندکی از کتابهای حسین بن سعید اشاره کرده اند، ابن حجر عسقلانی نیز در «لسان المیزان» خود فقط به ذکر این جمله، که او دارای تصانیفی است، اکتفا نموده و به ذکر تمام کتابهای حسین بن سعید نپرداخته است. مرحوم نجاشی قبل از ذکر نام کتابهای حسین بن سعید در تعریف و تمجید از آثار وی گفته است: کتابهایش نیکو بوده و به آنها عمل شده است. و به معرفی آثار وی پرداخته است از آن جمله:1- کتاب الوضو 2- الصلوة 3- الزکاة 4- الصوم 5- الحج 6- النکاح 7- الطلاق 8- العتق و التدبیر والمکاتبه 9- الأیمان و النذور 10- التجارات و الأجارات 11- الخمس 12- الشهادات 13- الصید والذبائح 14- المکاسب 15- الأشربه 16- الزیارات 17- التقیه 18- الرّد علی الغلاة 19- المناقب 20- المثالب 21- الزهد 22- کتاب المروّة 23- حقوق المؤمنین و فضلهم  24- کتاب تفسیرالقرآن 25- الوصایا 26- الفرائض 27- الحدود 28- الدیات 29- الملاحم 30- الدعاء                                      .                                                  اغلب تألیف های حسین بن سعید در باب فقه و احکام است. شیخ طوسی و نجاشی اشاره دارند که: حسین بن سعید دارای سی کتاب معروف بوده است که برادرش حسن بن سعید هم در روایت آن شرکت داشته است. سی کتاب حسین بن سعید که بیشتر کتاب های فقهی است چنان متقن و مستند و با دقت نظر و اطلاع وسیع و اعتماد و اطمینان تصنیف شده بود، و مورد توجه معاصران و دانشمندان قرار داشت، که در پختگی و خوبی نمونه بود و ضرب المثل شد. شیخ در فهرست و نجاشی در رجال نوشته اند در همان اوقات که این سی کتاب تدوین گردید، سایر دانشمندان نیز در همان زمینه های سی کتاب اهوازی نوشتند، بعدها نیز دیگر محدثین بزرگ به تقلید از وی نیز سی کتاب تصنیف کردند. این معنی به خوبی شخصیت حسین بن سعید و نفاست و محتوای کتب او را روشن می سازد.                                             

معرفی آثار حسین بن سعید اهوازی : 

  از سی کتاب حسین بن سعید تا کنون دو کتاب آن چاپ و منتشر شده است. نخست کتاب «المؤمن» او که با ترجمه اردو در هند چاپ شده و دیگر کتاب «الزهد» که اخیرا در قم انتشار یافته است. نسخه خطی کتاب «الصوم» او نیز در کتابخانه حکیم در نجف اشرف موجود است. وی و برادرش بنا به گزارش نجاشی، کتابی نیز در تفسیر قرآن داشته اند. در کتاب تفسیر فرات کوفی از رجال اوائل سده چهارم، تعداد بسیار زیادی روایت تفسیری به نقل از حسین بن سعید نقل شده است که شاید گمان شود ریشه در این کتاب حسین بن سعید دارد. فرات در تفسیر مستقیما از یک حسین بن سعید روایت می کند. از الذریعة  تا نویسندگان معاصر (و از جمله محققان دو متن تفسیر فرات و نیز فضل زیارة الحسین ابو عبد الله العلوی)، حسین بن سعید أهوازی را از مشایخ فرات کوفی قلمداد کرده اند. حسین بن سعید اهوازی احتمالا تا حدود  سیصد سال زنده بوده است.                                        

حسن بن سعید بن حماد اهوازی(190- 300هجری)[174]

حسین بن سعید برادری بنام «حسن بن سعید» داشت، که در عرصه علوم و معارف آن عصر، دارای شخصیت والائی بوده است، حسن بن سعید دارای تألیفات و تصنیفات فراوان بوده، و همانند برادرش در بسیاری از معارف و دانشهای زمان خود، از زمره پیشتازان آن میدان به شمار می آمده است. نام حسن بن سعید در میان کتاب های رجالی، بویژه نوشته هایی که از متون نخستین علم رجال بحساب می آید، اغلب در کنار برادرش ذکر شده، و رجال نویسان به شرح حال آن دو با هم پرداخته اند.نجاشی در کشی و شیخ طوسی هر کدام این دو برادر را در کنار یکدیگر نام برده و هر یک بگونه ای شخصیت این دو را معرفی کرده اند. نجاشی ابتدا سراغ معرفی چهره «حسن بن سعید» رفته و در ضمن از برادرش «حسین» نیز نام برده است، او در ادامه چنین گفته است: حسن بن سعید در تألیف و تصنیف سی کتاب با برادرش حسین مشارکت داشته است. اکثریت رجال نویسان، نام حسین بن سعید را در زمره یاران امامان معصوم (ع) آورده اند، با این تفاوت که برخی همانند شیخ طوسی، محقق اردبیلی، صاحب روضات الجنات، وی را از یاران و راویان امام رضا، امام جواد و امام هادی (ع) برشمرده اند، و گروهی (همچون برقی، علامه حلّی، او را از اصحاب و محدثان امام علی بن موسی الرضا و حضرت جواد (ع) بحساب آورده اند و بعضی دیگر چون ابن شهرآشوب، ابن حجر عسقلانی از علماء اهل سنت، نیز حسین بن سعید را تنها در اعداد راویان امام هشتم حضرت علی بن موسی الرضا (ع) به شمار آورده اند.                                                                             

اصول اربعماه مذهب جعفری[175]:

کتب اربعة موجود در حقیقت متخذ و خلاصه از چهارصد کتابی (بنام: اصول اربعمأه) است که در زمان ائمه علیهم السلام نوشته شده‌اند, حسین بن سعید اهوازی و برادرش حسن بن سعید اهوازی سی جلد کتاب به عنوان روایت از ائمه (علیهم السلام) نوشته‌اند, فلهذا می‌گویند حسین بن سعید اهوازی صاحب کتاب ثلاثین است. اصول اربعماه درکتاب تهذیب مرحوم شیخ طوسی از کتاب حسین بن سعید اهوازی اخذ شده اند, سند حسین بن سعید اهوازی تا امام صادق(علیه السلام) در کتاب(الوسائل الشیعه) آمده است, یعنی حسین بن سعید اهوازی نقل روایت می‌کند از حماد بن عیسی متوفای 209 (غریق الجعفه) که در جعفه غرق شده, چون جعفه سیل خیز و همیشه مرکز سیل بود. حماد بن عیسی راوی آن روایتی است که حضرت امام صادق(علیه السلام) بلند شد و یک نماز جامع و کامل پیش او خواند, تا او را آموزش عملی داده باشد.

شخصیت علمی: حسین بن سعید اهوازی در عرصه علوم و معارف، از جمله پیشتازان آن عصر و دیار بوده، و در زمینه های گوناگون علمی، که در آن زمان متداول و مرسوم بوده، بخوبی درخشیده است. عظمت شخصیت علمی وی بگونه ای بوده است که اغلب شخصیت نگاران را وادار ساخته تا از او بعنوان عالم و فقیهی فرهیخته یاد کرده و به ستایش و تمجید مقام علمی این شخصیت شیعی بپردازند. او در اکثر میدانهای علمی همچون تفسیر، علوم قرآن، تاریخ و آثار مناقب، اخلاق و بویژه فقه دارای تخصص و وسعت نظر بوده است. از علماء معاصر، در کتاب «تأسیس الشیعه» از حسین بن سعید در بخش تفسیر و علوم قرآن یاد کرده و او را از پیشگامان این میدان به حساب آورده است، او در ادامه معرفی شخصیت علمی این عالم شیعی چنین گفته است: «حسین بن سعید دارای کتاب تفسیر قرآن است، و نیز از کسانی است که آثار و تألیفات زیادی از خود بجای نهاده است.مقام و منزلت این دانشمند سده سوم هجری شیعه بویژه در عرصه فقه، آنچنان روشن و ملموس است که علاوه بر علماء رجال شیعی، برخی از عالمان اهل سنت را نیز به اعتراف واداشته است.ابن ندیم، آن هنگام که بنام حسین بن سعید می رسد از او به نیکی هرچه تمام تر یاد کرده و شخصیت بارز علمی وی را به خوبی معرفی می کند، او درباره چهره علمی حسین بن سعید چنین گفته است: «قدرت و گستردگی مقام علمی حسین اهوازی و برادرش، در زمینه های علم فقه، آثار و تاریخ پیشینیان، مناقب و سایر علوم شیعی، نسبت به دیگر دانشمندان زمان خود بیشتر بوده است.عمر رضا کحّاله نیز در کتاب خود از او نام برده و در بیان شخصیت علمی وی چنین نوشته است. «فقیه مشارک فی بعض العلوم» او فقیهی است که در برخی از علوم دیگر نیز مشارکت داشته است.                                                                          

استادان حسین بن سعید اهوازی[176] :

 این ثقه جلیل القدر و پرکار گذشته از شاگردی و افتخار مصاحبت سه امام معصوم یعنی حضرت رضا، امام جواد و امام هادی علیهم السلام، نزد بسیاری از شاگردان بزرگ امام رضا و حضرت موسی بن جعفر و امام صادق علیهم السلام نیز شرایط شاگردی و کسب فقه و حدیث و تفسیر قرآن و اخلاق و معالم حلال و حرام، به جای آورده است. از جمله استادان او عبارتند از: حریز بن عبدالله، عثمان بن عیسی، فضاله بن ایوب، نضر بن سوید، ابوالجهم ثویر بن ابی فاخته، ابوعلی بن راشد، ابو علی خزّاز ابوالفضیل، ابو محمد انصاری، عبدالرحمن ابن ابی نجران، ابان بن عثمان، ابراهیم بن ابی البلاد، ابراهیم بن ابی محمود خراسانی، ابراهیم بن سفیان، ابراهیم بن عبدالحمید، ابراهیم بن اسحاق. بدون تردید بالندگی و رشد شخصیت علمی و عملی این دانشمند فرهیخته شیعی، و فروزندگی او در زمینه های مختلف علوم و معارف اسلامی، تا حدّ زیادی مرهون وجود اساتید، و حضور در محضر درس آنان بوده است.حسین بن سعید با شناخت این مهم، و در جهت عمق بخشیدن به دانش و معرفت خویش، از محضر استادانی بزرگ، که در رأس آنها امامان معصوم (ع) قرار داشتند، نهایت بهره را برده و در این راستا از هیچ تلاشی دریغ ننمود و هرگز خستگی را به خود راه نداده است.درسی را که او در حوزه علوم و معارف از معدن علم و معرفت، یعنی خاندان وحی و رسالت فراگرفته، در تثبیت و تعمیق شخصیت علمی و معنوی او اثری بسزا داشته، بگونه ای که تشخص وی به علم و دانش با شرکت او در حوزه درسی امامان عصر خود و کسب کمالات و درک فیوضات بی ارتباط نبوده است. سه تن از امامان (ع) حضرت امام علی بن موسی الرضا، امام جواد و حضرت هادی (ع) در رأس استادان و معلمان این عالم فرهیخته شیعی بوده اند.بعد از این می توان به برخی دیگر از معلمان او اشاره کرد که هر یک نیز به نوبه خود در آموزش و تربیت شخصیت علمی او اثرگذار بوده اند.حسین بن سعید با بهره گیری از محضر اساتید و تلمذ در نزد آنها و با کسب اجازه از مشایخ و معلمان بزرگوار خود، سرانجام به این افتخار نائل آمد که بعنوان راوی و ناقل سخنان و اخبار خاندان رسالت بشمار آید.در بین کتابهایی رجالی، که به معرفی راویان حدیث پرداخته اند، اساتید و مشایخ بسیاری که حسین بن سعید از آنها اجازه نقل حدیث و روایت داشته است بچشم می خورد که بیشتر آنان را محقق خویی در «معجم رجال الحدیث» خود نام برده است. ایشان در این کتاب تعداد زیادی از کسانی که، حسین بن سعید از آنها نقل روایت و حدیث کرده است، و درحقیقت استاد او محسوب می شدند، را معرفی کرده که بالغ بر یکصدو پنجاه نفرند.از میان معلمان و استادان حسین بن سعید می توان به «محمدبن ابی عمیر، صفوان بن یحیی و نضربن سوید» اشاره نمود که او بیشترین روایات را از ایشان نقل نموده است.

 شاگردان حسین بن سعید اهوازی:

چندان که در شهرها و کشورها به دنبال مشایخ حدیث و استادان اخبار و روایت و ضبط و ثبت آثار آنان و تالیف و تصنیف اندوخته های علمی خویش بوده، کمتر توفیق یافته که معلومات خود را به شاگردان بسیار منتقل سازد. به همین جهت می بینیم افراد اندکی از وی اخذ حدیث کرده اند. البته این بدان معنی نیست که او معلومات خود را ناگفته گذاشته است. زیرا افرادی را که در زیر نام می بریم و همگی از اعاظم محدثان و فقها و علمای شیعه بوده اند، و از شاگردان او به شمار می روند مجموع روایات و کتب او را یا با قرائت بر وی یا با اجازه از او نقل کرده و دانش او را به یاد گار گذارده اند و اینان: احمد بن محمدبن عیسی، حسین بن حسن بن ابان قمی، فرات بن ابراهیم، محمد بن خالد برقی، عبدالرحمن بن ابی نجران، احمد بن حسین سعید(پسرش) ابراهیم بن هاشم قمی، احمد بن محمد بن خالد برقی، بکربن صالح، سهل بن زیاد آدمی رازی، علی بن حکم، علی بن مهزیار، محمد بن علی بن محبوب، محمد بن عیسی عبیدی، علی بن ابی حاتم قزوینی، ابراهیم بن مهزیار اهوازی، ابو محمد بن ابی جهم، احمد بن قتیبه، احمد بن محمد بن سکن قرشی، احمد بن محمد دینوری، سلیمان بن سفیان معروف بن ابو داود مسترق، محمد بن جعفر بن بطه قمی، و محمد بن حسین بن ابی الخطاب، جمعا بیست وسه نفر و شاید بیش از اینان. محمد بن ابی عمیر، معروف به ابن ابی عمیر، از راویان والامقام و بلند مرتبه، و نیز از یاران و یاوران وفادار امامان معصوم (ع) بوده و زمان سه تن از آنان، یعنی حضرت موسی بن جعفر، امام رضا و امام جواد (ع) را درک کرده است. او دارای شخصیتی موجه و موثق در میان خاصه و عامه بوده و در کسب درجات عالی اخلاق و دینداری نسبت به همردیفان خود توفیق بیشتری داشته است، وی همواره مورد توجه و نظر دانشمندان رجال بوده است و ایشان از او به نیکی فراوان نام برده اند. نجاشی رجال نویس سده پنجم هجری ضمن معرفی مفصلی که از این ابی عمیر بعمل آورده او را بعنوان راوی جلیل القدر و بزرگ منزلتی که نقش فراوان و بسزائی در حفظ و نقل آثار و احادیث خاندان رسالت داشته معرفی کرده است. او به این نکته نیز اشاره می کند که وی در جریان ملاقاتش با امام موسی بن جعفر (ع) و شنیدن احادیث و سخنان فراوان از آن حضرت، به این افتخار نیز نائل آمد که آن امام همام کنیه «ابومحمد» را بر او نهد، و بدینوسیله بر درجات او بیش از پیش بیفزاید. محمدبن ابی عمیر پس از عمری تلاش پیگیر و خدمت در پیشگاه خاندان وحی و تحمل رنجها و زندانهای فراوان که از جانب دشمنان برای اعتلای اهل بیت (ع) بر او روا شد، سرانجام در سال 217 هجری قمری دعوت حق را لبیک گفته و بدیدار معبود و معشوق خویش شتافت.حسین بن سعید با زانوزدن در محضر درس چنین استادی بزرگ، به کسب معارف و حفظ آثار و احادیث پرداخت و از شمع فروزان استاد، هدایت ها و اشارت های فروان دریافت، او در زمینه های گوناگون بویژه نقل روایت و حدیث، از حوزه درس معلم خود بهره فراوان برد، و بنا به گفته مرحوم خوئی در «معجم رجال الحدیث» حسین بن سعید بالغ بر 531 مورد حدیث و روایت از محمدبن ابی عمیر نقل نموده است.                                                                                              

روایات: مهمترین اثر بجای مانده از حسین بن سعید اهوازی احادیث و روایاتی است که وی به نقل آنها پرداخته است. او با نقل بیش از پنج هزار و بیست وشش مورد حدیث و روایتاز خاندان عصمت و طهارت (ع) که تمامی آنها در کتب اربعه روائی شیعه موجود است، نام خود را در میان روایتگران نور قرار داده و به حفاظت و حراست از حریم تشیّع برخاسته است.با توجه به شناخت حسین بن سعید از علوم و معارف آنروزگار و نیز نقل روایات بسیار در زمینه های گوناگون میتوان نتیجه گرفت که او در موضوعات مختلف و عناوین بسیار همچون اصول اعتقادات. احکام و شرایع و اخلاق و آداب به نقل حدیث و روایت پرداخته است.                             

گرایش روائی : نکته دیگری که در بخش روایات حسین بن سعید قابل توجه و دقت است گرایش و سمت و سوی احادیث و اخباری است که او به نقل آنها همت گمارده و در حفظ آنها کوشیده است. تعمق و تفکر در روایات نقل شده از سوی او و نیز با توجه به مقام والای فقهی وی (که به گفته ابن ندیم از فقیهان برجسته زمان خود به حساب می آمده است) بخوبی می توان دریافت که، حسین اهوازی در نقل اخبار گرایش فراوان به احادیثی که موضوع فقهی داشته باشد، نشان داده است، بگونه ای که در اکثر ابواب فقه اسلامی و شیعی نقل حدیث و روایت کرده است. مضافا به اینکه موضوع و عناوین اکثر کتابهای وی همچون کتاب وضو، صلوة، زکوة و... نیز فقه و احکام بوده است. مرحوم محقق اردبیلی در «جامع الرواة» پس از نقل اقوال علماء رجال درباره حسین بن سعید به ذکر اسامی کسانی که از او نقل روایت کرده اند پرداخته و موضوع احادیث را نیز بیان داشته است که با توجه و دقت در تمامی آنها این نکته بخوبی نمایان می گردد که اکثر نزدیک به اتفاق روایات او درباره بخشهای مختلف فقه است.با توجه به گرایش فقهی روایات او به آسانی می شود اذعان داشت که حسین بن سعید در بخشهایی چون: طهارت، صلوة، صوم، زکات، خمس، حج، حدود و دیانت اطعمه و اشربه، صید، تجارت و معامله، نکاح، ارث و... فراوان روایت نقل نموده است. بعنوان نمونه در بخش حدود او نامه ای را که شخصی به امام رضا (ع) نوشته و از حضرتش کسب تکلیف نموده است مشاهده کرده و گفته است: در نامه ای که شخص خطاب به امام رضا (ع) نوشته بود خواندم که او در این نامه چنین گفته بود: شخصی که مسلمان به دنیا آمده است و سپس کافر و مشرک از اسلام خارج شده است (مرتد فطری) آیا باید او را به توبه وادار نمود یا اینکه به قتل رسانید؟ حضرت در جواب نوشتند: باید کشته شود.آنگونه که در بخش رابطه او با امام معصوم وعده داده شد با توجه به این سه مورد روایت که وی از امام عصر خود نقل نموده است می توان به نوع ارتباط او با امام عصر خود پی برد.              

دیدگاه علماء: مطلب دیگری که در شناسائی مقام و منزلت این عالم و راوی پرتلاش شیعی قابل طرح و بررسی است دیدگاه و نظریه دانشمندان در طول تاریخ بعد از او است. نام حسین بن سعید در تمام کتابهای رجالی شیعه و حتی برخی کتب اهل سنت بخوبی می درخشد، و اظهار نظر صاحبان آن کتب نسبت به این شخصیت توانای شیعه سده سوم هجری، چهره او را پرفروغ تر و منزلت روائی و علمی وی را ارتقاء بیشتری بخشیده است.برای آشکار شدن نظریه علماء به اظهار نظر برخی از آنها درباره حسین بن سعید اشاره می گردد.                        

 نجاشی مؤلف الرجال: در باره تنها میراث مکتوب علمى ماندگار از حضرت امام صادق علیه السلام، نامه ای است که امام به نجاشى والى اهواز که به نام رساله عبد الله بن نجاشى شهرت دارد. نجاشى مؤلف رجال گوید که وى به جز این رساله، تصنیف دیگرى از امام صادق (ع) ندیده است. اما مى‏توان نظر نجاشى را چنین توجیه کرد که این تنها اثرى است که به دست امام صادق (ع) تدوین شده و باقى آثار از جمله چیزهایى است که توسط راویان آن حضرت جمع آورى شده است.ایشان بطور غیرمستقیم و با تعریف و تمجید از کتابهای حسین بن سعید شخصیت او را ستوده و در این رابطه گفته است: کتابهای حسین بن سعید و برادرش بسیار خوب و نیکو بوده و همگان به آنها عمل نموده اند.                                                

شیخ طوسی مؤلف الفهرست : در «رجال» و «فهرست» خود به ستایش حسین بن سعید پرداخته و صراحتا او را فردی مورد وثوق و اطمینان دانسته و چنین گفته است: حسین بن سعیدبن حماد ثقه. علامه حلّی متوفای 726 هجری نیز در کتاب «خلاصةالرجال» خود به توصیف و تشریح شخصیت والامقام حسین بن سعید پرداخته و از او بطوری شایسته نام برده و چنین گفته: ... ثقة عین جلیل القدر... سایر دانشمندان رجال شیعه همچون: ابن شهرآشوب، ابن داود و برقی و... نیز به معرفی و ستایش این راوی و عالم جلیل القدر پرداخته اند.در میان رجال نویسان متأخر نیز حسین بن سعید دارای منزلت و بزرگی خاص بوده است و آنها نیز از منظر خود به تمجید شخصیت او پرداخته اند. از این بین می شود به مرحوم محقق اردبیلی صاحب «جامع الرواة»، علامه سیدحسن امین مؤلف «اعیان الشیعه». سیدحسن صدر صاحب «تأسیس الشیعه». علامه میرزا محمدباقر موسوی خوانساری مصنف «روضات الجنات» و مرحوم آیةاللّه خوئی تالیف گر کتاب ارزشمند «معجم رجال الحدیث»، اشاره داشت.حسین اهوازی نه تنها در میان نوشته ها و آثار رجالی شیعه نام برده شده است بلکه صفحات بعضی از کتابهای رجال اهل سنت نیز با نام او مزین گشته و مؤلفین آنها را وادار به معرفی و اعتراف نسبت به شخصیت بلندمرتبه این عالم و راوی شیعی نموده است. از میان کتابهای اهل سنت که به معرفی حسین بن سعید پرداخته اند، ابن ندیم بیشترین و بهترین کلمات را در توصیف و توضیح این شخصیت شیعی بکار برده است. او در این رابطه چنین گفته است: ...او سع اهل زمانهما علما بالفقه والآثار والمناقب و غیرذالک من علوم الشیعه.. او و برادرش در زمان خود عالم ترین افراد در زمینه های فقه، تاریخ، مناقب و سایر علوم شیعی بوده اند.پس از ابن ندیم برخی دیگر نیز از حسین بن سعید نام برده و فقط به معرفی مختصر او اکتفا کرده اند که از این میان می شود به ابن حجر عسقلانی در «لسان المیزان» و عمر رضا کحاله در «معجم المؤلفین» اشاره نمود.                           شیخ صدوق مؤلف من لایحضره الفقیه: تنها به قسمتی از مطالب کتب و اصول اولیه در این کتاب اشاره کرده است. از میان کتب صدر اول وی به کتاب های حریز بن عبید الله سجستانی، عبدالله بن علی حلبی و ابن ابی عمیر ازدی دسترسی داشته و این عده بعضاً با یک واسطه از راویان امام صادق علیه السلام بوده اند، شیخ صدوق همچنین با تکیه بر تصانیف عده ای از بزرگان شیعه همانند علی بن مهزیار اهوازی ، حسین بن سعید اهوازی و.... کتاب خود را نوشت و این عده علاوه بر آنکه عموماً حیات چند نفر از امامان را درک کردند،از وکلا ومعتمدان آن بزرگواران به شمار می رفتند، ضمناً هر یک در عصر خود از فحول علمای شیعه و چهره های موثق و معتبر علمی بوده اند. اما سه مرجع عمده صدوق در تألیف من لایحضره الفقیه، عبارت است از کتاب: الرحمه، سعد بن عبدالله اشعر، جامع، استادش ابن ولید و کتاب، شرایع پدرش بوده است و میتوان گفت این سه نفر از شخصیت های بزرگ شیعه در عصر خود بوده اند.

علامه حلی: حلی در مقدمه معتبر می‏گوید: نظر به اینکه فقهاء ما رضوان‏الله‏ علیهم زیادند و تألیفات فراوان دارند و نقل اقوال همه آنها غیر مقدور است، من به سخن مشهورین به فضل و تحقیق و حسن انتخاب اکتفا کرده‏ام و از کتب این فضلا به آنچه اجتهاد آنها در کتابها هویدا است و مورد اعتماد خودشان بوده است اکتفا کرده‏ام. ازجمله کسانیکه نقل می‏کنم (از قدمای‏ زمان ائمه ) حسن بن محبوب، احمدبن ابی نصر بزنطی، حسین بن سعید ( اهوازی ) فضل بن شاذان ( نیسابوری ) یونس بن عبدالرحمان و از متأخران‏ محمدبن بابویه قمی(شیخ صدوق )و محمدبن یعقوب کلینی، و از اصحاب‏ فتوا علی بن بابویه قمی، اسکافی، ابن ابی عقیل ، شیخ مفید سید مرتضی‏ علم‏الهدی، شیخ طوسی است. محقق با آنکه گروه اول را اهل نظر و اجتهاد و انتخاب می‏داند، آنها را به نام اصحاب فتوا یاد نمی‏کند، زیرا کتب آنها در عین اینکه خلاصه‏ اجتهادشان بوده است به صورت کتاب حدیث و نقل بوده است نه به صورت‏ فتوا؛ مفسرین شیعه تقسیم مى‏شوند به مفسرین عصر ائمه و مفسرین عصرغیبت. بسیارى از اصحاب ائمه که بعضى از آنها اهوازی هستند تفسیر نوشته‏اند از قبیل ابو حمزه ثمالى،ابو بصیر اسدى،یونس بن عبد الرحمن، حسین بن سعید اهوازى، على بن مهزیار اهوازى، محمد بن خالد برقى ، فضل بن شاذان. درعین حال، باید توجه داشت که در میان همین تعداد محدود اصحاب و راویان آن حضرت، چهره‏هاى درخشان و شخصیتهاى برجسته‏اى مانند: على بن مهزیار، احمد بن محمد بن ابى نصر بزنطى، زکریا بن آدم، محمد بن اسماعیل بن بزیع، حسین بن سعید اهوازى، احمد بن محمد بن خالد برقى بودند که هر کدام در صحنه علمى و فقهى وزنه خاصى به شمار مى‏رفتند، و برخى داراى تالیفات متعدد بودند.  حسین بن سعید اهوازی ، گزارش داده است که ؛ « در نامه ای که مردی به امام رضا (ع) نوشته بود و پرسیده بود " آیا توبه ی کسی که مسلمان زاده است و سپس کفر و شرک ورزیده و از اسلام خارج شده است، پذیرفته می شود یا نه ، باید کشته شود ؟  امام (ع) در پاسخ نوشته بودند :کشته می شود. در این روایت از « شرک » در کنار کفر به عنوان « سبب ارتداد » یاد شده است.

 رجال نویسان شیعه: همگی از حسین بن سعید اهوازی به بزرگی جلالت و وثاقت یاد کرده اند. بزرگ ترین خدمت حسین بن سعید تدوین سی کتاب روایی در سی موضوع است. او این کار ارزشمند را به یاری برادر بزرگ ترش حسن بن سعید انجام داد. گفتنی است این گونه نگارش(سی کتاب درسی موضوع) بنیان کتابهای جوامع اولیه گردید و نویسندگان کتب چهارگان شیعه همگی به گونه ای از این شیوه پیروی کرده اند. از مجموع سی کتاب روایی ایشان تنها دو کتاب الزهد و المومن باقی مانده است و البته بقیه کتاب های حسین بن سعید در جوامع اولیه ادغام شد و اکنون بیش از پنج هزار حدیث از وی در کتاب های چهارگانه شیعه باقی مانده است. این کتاب بازگو کننده نوع نگرش متقدمین و بزرگان شیعه به موضوع « زهد » است. درنگاه مولف گرانقدر« زهد » یک مساله فردی وی یا انزوای از جامعه نیست. بلکه چگونگی زندگی صحیح با مردم است. موضوع ابواب این کتاب آداب معاشرت اخلاق اجتماعی و مراقبت های عبادی است . حسین بن سعید با به تصویر کشیدن دنیا و بی ارزشی آن « باب هشت » طالب و دلبسته آن را کوچک و بی مقدار نموده او را به عمل برای آخرت (باب های پنج و چهل ودو ) و یاد قبر و مرگ (باب های یکصدوچهل ونه و پانزده ) دعوت می کند و با یاد کرد مواقف گوناگون آخرت (باب های چهارده تا نوزده) زهد حقیقی را معنا و مفهومی دیگر می بخشد کتاب فوق از باب بندی بسیار زیبا و مناسبی برخوردار است که به نظر می رسد این شیوه در قرن دوم کاملا نوظهور بوده است. مولف در این کتاب دویست ونود ودو حدیث را در بیست باب تنظیم نموده است. با توجه به این که الزهد از کتاب های اصول اولیه شیعه است تمامی احادیث آن با سندمتصل حسین بن سعید تا معصومان (ع ) است و این از ویژگی های مهم این اثر است. احادیث زیبا و جذاب این اثر روایی توجه بسیاری از عالمان دینی همچون علامه مجلسی شیخ حر عاملی و محدث نوری را به خود معطوف داشته است و آنان در آثار روایی خویش از این کتاب بسیار استفاده کرده اند.    

اصحاب امام رضا (ع) : 1- دعبل بن على خزاعى 2- حسن بن على وشّاء بجلى 3-حسن بن على بن فضال 4- حسن بن محبوب 5 - زکریا بن آدم اشعرى قمى 6-صفوان بن یحیى بجلى 7-محمد بن اسماعیل بن بزیع 8- نصر بن قابوس و ریّان بن صلت 9- محمد بن سلیمان دیلمى 10- على بن حکم انبارى 11- عبداللّه بن مبارک نهاوندى 12- حمّاد بن عثمان13- حسن بن سعید اهوازى 14- محمد بن سنان: گفتنى است که، تعداد یاران و اصحاب آن حضرت، بیش از این است و در این جا تنها نام تعداد اندکى آنان آورده شد.             . وفات حسین بن سعید اهوازی: حسین بن سعید بن حماد بن سعید الاهوازى ثقه جلیل القدر از راویان حضرت رضا وحضرت جواد وهادى علیهم السلام است از اهواز به قم هجرت کرد او در قم نزد حسن بن ابان اقامت نمود و در همانجا وفات یافت. ایشان سى کتاب و برادرش حسن پنجاه کتاب تالیف کرده اند وی در تصنیف این پنچاه کتاب نیز شرکت کرده است. این سى کتاب در میان اصحاب معروف است به نحوى که کتب سائرین را به آن قیاس ‍ مى کنند و مى گویند که فلانى کتابهایش مثل کتب حسین بن سعید اهوازى سى مجلد است ، حسن بن سعید همان است که على بن مهزیار واسحاق بن ابراهیم خضینى را به خدمت حضرت امام رضا علیه السلام معرفی کرد و بعد از آن على بن ریان را به خدمت آن حضرت رسانید و سبب هدایت این سه نفر و باعث معرفت ایشان به مذهب حق، او بود و از اوحدیث شنیدند و به او معروف شدند، همچنین عبداللّه بن محمّد حضینى را به خدمت آن حضرت دلالت نمود، و احمد پسر حسین ملقب به ( دندان ) ، متهم به غلو است . پس از عمری تلاش پیگیر خالصانه، در جهت ترویج و تقویت مبانی شیعه، و قبول مهاجرت ها و مرارت های فراوان در راستای نقل آثار اهل بیت (ع) و حفاظت آنها، و نیز تعلیم و تربیت شاگردانی توانمند و عالم و بجای گذاشتن احادیث و روایات فراوان و کتابها و آثار گوناگون، برای رسیدن به بهشت رضوان الهی لحظه شماری کرده و درپی دیدار مطلب و مقصود خویش بی صبرانه بر توسن رهوار مرگ سوار گشته و آماده سفر به دیار ابدی معبود گشت.او در آخرین لحظات عمر خویش در منزل شاگرد خود حسین بن حسن بن ابان به سر می برد و کتابهای خود را نیز به او وصیت کرد و سرانجام از همان خانه روحش به ملکوت اعلی پیوست و بدرود حیات گفت. به گفته اکثر دانشمندان علم رجال حسین بن سعید بن حماد اهوازی در شهر قم وفات یافت، امّا از محل دفن او و زمان وفات او هیچگونه تاریخ دقیق و روشنی در دست نیست. وی عمری بالغ بر یکصدسال کرد.

بزرگان حدیث و راویات شیعه

علی بن مهزیار الدورقی الاهوازی،  254-125 هجری

    ابوالحسن علی بن مهزیار اهوازی در سال 125 هجری قمری در دورق اهواز متولد شد. وفات او در سال 254 هجری قمری در اهواز اتفاق افتاده است.کنیه‏اش ابوالحسن بود و از مردم دورق محسوب می‏شد و پدرش‏دارای دین مسیح بود و بعدها مسلمان شد و علی نیز در همان دوران کودکی به دین‏اسلام مشرف شد. حَسن برادر حسین بن سعید واسطه معرفی على بن مهزیار اهوازى به محضر امام بوده است. علی بن مهزیار نخست از شاگردان حسین بن سعید اهوازی که از بزرگان دین است بود و  بعد به محضر امام رضا وامام محمد تقی و امام علی نقی و امام حسن عسگری علیهم السلام می رسید و ار محضر آنان بهده مند می شود و وکیل تام الاختیار سه امام یعنی امام جواد و امام هادی و امام عسگری است وی از صحابی خاص حضرت رضا(ع) و حضرت امام جواد و امام هادی(ع) به شمار می‏رفت ‏.علی ‌ابن مهزیار اهوازی، که در قرن سوم هـ. ق می‌زیسته‌است، از فقها، محدثان و دانشمندان معروف شیعه و از نزدیکان امام رضا، امام جواد، امام هادی، و امام حسن عسکری بوده و احکام دینی را نزد آنها فرا گرفته و در برخی از مناطق، بخصوص در اهواز به عنوان نماینده ایشان بوده‌است. بنابر روایات تاریخی هنگامی که مأمون خلیفه عباسی دستور داد تا امام رضا به عنوان ولیعهد او از مدینه عازم خراسان شود امام در مسیر حرکت خود در روز شانزدهم صفر سال ۲۰۱ هجری وارد اهواز شد و چند روزی در این شهر توقف نمود. بعداً در محل اقامت امام مسجدی به نام مسجد الرضا بنا گردید که علی‌ابن مهزیار وصیت کرد پس از مرگ او را در مسجد مذکور دفن کنند. در قسمت غربی بقعه وی و پیوسته به مقبره سالنی وجود دارد که احتمالاً همان مسجدی است که به آن اشاره شد. شرح حال این دانشمند بزرگ در منابع مهم رجالی بیان شده و همانگونه که مرحوم‏نجاشی بیان کردند کسی او را مورد سرزنش و نکوهش قرار نداده است. شیخ طوسی در رجال خویش علی را از اصحاب امام رضا(ع) می‏داند و می‏فرماید. او دانشمندی مورد اعتماد و دارای اعتقادی راسخ و صحیح بود و از اصحاب امام‏جواد و امام هادی نیز به حساب می‏آمد. از جمله فقهائی که با علی بن مهزیار هم عصر بودند حسین بن‏سعید اهوازی است او نیز افتخار شاگردی سه تن از ائمه بزرگوار شیعه (علیهم‏السلام) را داشت و در کتابهای رجالی زمانی که از حسین سخن به میان آمده به نیکی‏از او یاد شده است. ابن ندیم می گوید: از دیگر بزرگان و دانشمندان عصر او فرزند برومند وی محمد بن علی بن مهزیاراست که از اصحاب امام هادی(ع) شمرده می‏شود وی بسیاری از افتخارات پدر را دارد، او از جایگاه علمی خاصی برخوردار بود. از سید بن طاووس در کتاب «ربیع الشیعه‏» نقل شده که محمد بن علی بن مهزیار از سفیران و نمایندگان حضرت ولی عصر(عج) بوده است. علی بن مهزیار از خواص حضرت جواد (ع) بود و دوستی نزدیکی با حضرت‏داشت و بسیاری از روایات را که علی نقل می‏کند از امام جواد (ع) است. در موارد متعددی وی از جانب امام جواد (ع) مورد تمجید قرار گرفت و بارها حضرت دعای خیر خویش را نصیب علی ساخت.                                                                کشی در کتاب خویش به تعدادی از نامه‏هائی که حضرت در جواب نامه‏های علی، برای ‏او مرقوم فرموده بود اشاره می‏کند در نامه‏ای حضرت به آن محدث بزرگ اینگونه ‏مرقوم می‏دارد: نامه‏ات به من رسید و از محتوای آن مطلع شدم مرا غرق شادی و سرور کردی خداوندتو را خوشحال گرداند. روزی از روزها علی بن مهزیار نامه‏ای خدمت‏ حضرت جواد مرقوم می‏دارد و از حضرت ‏می‏خواهد که او را دعا کند حضرت طی نامه‏ای اینگونه مرقوم می‏فرماید: اما راجع به‏دعائی که از من خواسته بودی، تو نمی‏دانی که خداوند تو را در نزد من چگونه قرارداده که به خاطر محبتی که به تو دارم گاهی تو را به نامت می‏خوانم. خداوند آنچه‏را به تو روزی کرده به بهترین شکل پایدار گرداند و با خشنودی من از تو، او هم ‏از تو خشنود گردد و تو را به آرزویت نائل گرداند و با رحمت ‏خودش تو را در فردوس اعلی میهمان سازد. خداوند ترا حفظ کند و دوست‏بدارد.  اگر کسی بخواهد مقام و منزلت علی را در نزد ائمه دریابد یکی از بهترین راه‏ها توفیعات و نامه‏هائی است که آن بزرگان برای او مرقوم فرمودند در نامه‏ای دیگرحضرت جواد (ع) علی بن مهزیار را اینگونه مورد لطف و عنایت قرار می‏دهند. ای علی خداوند پاداش نیک به تو دهد و در بهشت‏خود ساکن گرداند و از ذلت وخواری در دنیا و آخرت بر حذر دارد و تو را با ما محشور فرماید: اگر بگویم‏من کسی را مانند تو ندیده‏ام امیدوارم که راست گفته باشم. فقیهی صاحب نام و دانشمندی سترگ و عالمی جلیل القدر و محدثی صادق و آشنا به سیاست بوده که سرپرستی قسمتی از کارهای اقتصادی و سیاسی منطقه را بر عهده داشتند. به اهل بیت ائمه هدی علاقه فراوان داشت و هیچگاه از پشتیبانی خود نسبت به این خانواده غفلت نکرد. و از طرف امام رضا (ع) و امام جواد(ع) به سمت وکالت و سفارت منصوب شدند. او از شاگردان برگزیده امام هشتم حضرت امام رضا  ( ع) بود و در مدح و تمجید او توقعیات بی نظیری از جانب امام جواد و امام هادی علیهم السلام به او رسید که بیانگر شأن و منزلت و عظمت و مقام این عاشق دل سوخته اهل بیت علیهم السلام است. امام جواد به او فرمود : ای ابوالحسن علی بن مهزیار اگر بگویم در تمام عمرم شخصی به خوبی شما ندیده ام امیدوارم که در سخنم راستگو باشم . و در نامه ای دیگر خطاب به او می فرماید: خداوند تو را خشنود گرداند به بهشت، روزی حضرت به او فرمود : اگر قرار است که ده نفر به بهشت بروند بدون شک تو یکی از آن ده نفر خواهی بود. وی متجاوز از سی و سه کتاب در روایات و احادیث تالیف نموده که از نظر علمای شیعه کلیه روایات واخباری که از او نقل گردیده مستند و موثق است. وقتی که نامه ای به محضر امام نهم( ع) فرستاد و در ارتباط با اوقات شرعی از حضرت سوالاتی کرد. حضرت جواب نامه او را داد و او را امر فرمود که بطوری که آن حضرت یادش داده بود ساعتی درست کند به نام ساعت ماسه ای که در طی یک ساعت که تمام می شد، صدا می کرد. او نامه ای به محضر آن حضرت فرستاد و از حضرت اجازه خواسته بود که بواسطه کثرت زلزله ، اهواز را ترک کند. امام جواد (ع) به او فرمود که از اهواز خارج نشود و روز چهارشنبه و پنجشنبه و جمعه را روزه بگیرد و دو رکعت نماز بجا بیاورد و دعا کند: خداوند زلزله را از اهواز رفع می کند. علی بن مهزیار گوید به دستور آن بزرگوار عمل کردم زلزله از اهواز رفع شد و اگر آمد خیلی خفیف و خطر جانی و مالی در پی نداشت . علی بن مهزیار در زمان امام عسکری( ع) رحلت کرد، بعد از آن که پنج امام را زیارت کرد، یعنی امام رضا و امام جواد و امام هادی و امام عسکری علیهم السلام و قنداقه امام زمان را در بغل گرفت. قبر نورانی او زیارتگاه عموم است. مردم از جاهای دور و نزدیک به زیارت این شیفته اهل بیت می آیند و حاجات خود را از او در خواست می کنند و کرامتها از آن بزرگوار دیده شده است.                       .                                                                                                          آثار علی بن مهزیار: شیخ طوسی می‏نویسد: «علی بن مهزیار اهوازی عالمی جلیل القدر و کثیرالروایه بود و برای او سی و سه کتاب است‏. مرحوم نجاشی کتابهای او را در کتاب رجالی خویش بر شمرده است، «کتاب وضو»،«صلاه‏»، «زکات‏»، «صوم‏»، «حج‏»، «طلاق‏»، «حدود»، «دیات‏»، «عتق وتدبیر، تجارات و اجارات‏»، «مکاسب‏»، «تفسیر»، «فضائل‏»، «مثالب‏»،«دعا»، «تجمل و مروه‏، مزار»، «رد بر غلات‏ »، «وصایا»، «مواریث‏»،«خمس‏»، «شهادات‏»، «فضائل مومنین، تقیه‏»، «صید»، «اشربه‏»، «نذور و ایمان‏» و « کفارات ».                                                                            اساتید علی بن مهزیار: او توفیق درک بزرگانی از فقهاء و محدثین را داشت‏بزرگانی همچون: محمد بن ابی عمیر، احمد بن اسحاق ابهری، احمد بن محمد بن ابی نصر، حسن بن علی‏بن فضال، حسن بن محبوب، حسین بن سعید اهوازی، حماد بن عیسی، صفوان بن یحیی،عبدالله بن یحیی، محمد بن اسماعیل بن بزیع، محمد بن حسن قمی، موسی بن قاسم...آیت الله خوئی(ره) اساتید و کسانی که وی از آنان روایت نقل کرده را بیش از پنجاه نفر ذکر کرده‏اند. شاگردان علی بن مهزیار اهوازی:  همانگونه که خود از محضر اساتید بهره ‏می‏جست و وجود تشنه خود را سیراب می‏ساخت در گرد خویش عاشقانی را نیز پرورش‏می‏داد. آیت‏الله خوئی در کتاب رجالی خویش به بیش از بیست نفر از آنان اشاره‏کرده است. اینک به زندگانی تنی چند از آنان اشاره کنیم.1- احمد بن محمد بن خالد برقی: این محدث نامی از فقهای نیمه دوم سده سوم است‏که به احمد بن ابی عبدالله برقی نیز مشهور است. کنیه او ابوجعفر است و ازاهالی کوفه بود که پس از قیام زید و زندانی شدن پدر بزرگش در دوران نوجوانی باپدرش به برقه قم گریخت و در آنجا ساکن می‏شوند. از تصنیفات احمد می‏توان به کتاب‏«اجتهاد»، «تبصره‏»، «طبقات‏»، «عجائب‏»، «تفسیر الحدیث‏»، «علل‏الحدیث‏»، ... اشاره کرد. برقی نه تنها در میان علماء شیعه، حتی در میان اهل عامه نیز معروف است و بسیاری از آنان شاگردی وی را کرده‏اند. تاریخ وفات این راوی را بعضی سال  274 هجری بعضی دیگر سال 280 هجری می‏دانند. 2- ابراهیم بن هاشم قم : کنیه‏اش ابواسحاق است که اصالتا اهل کوفه بود و بعدها به قم آمد و در جوار حضرت معصومه(س) ساکن شد..شیخ طوسی در «فهرست‏» می‏گوید: اصحاب، معتقدند که اول کسی که احادیث رادر قم منتشر ساخت ابراهیم بن هاشم قمی است. وی در میان راویان دیگر از جهت کثرت نقل حدیث همتا ندارد. آیت‏الله خوئی تعداد روایاتی را که وی در سلسله سندش قرار گرفته بالغ بر 6414 روایت می‏داند. ابراهیم بن هاشم دارای کتبی است از جمله: کتاب «النوادر» و قضایای‏امیرالمومنین(ع‏).

 ابراهیم بن مهزیار اهوازى، (260-195 هجری)

ابواسحاق ابراهیم اهوازی در سال 195 هجری در اهواز بدنیا آمد. او محدّث شیعی قرن سوم هجرى است، ابو اسحاق از اصحاب سه امام شیعیان یعنى امام جواد (220 هجری)، امام هادى (254 هجری) و امام حسن عسکرى علیهم‏السلام (260 هجری) بود و بنا به روایتى، از اصحاب امام مهدى(عج) نیز بود. بنابراین، دوران زندگى او را مى‏توان بین سال‏هاى 195 ـ 265 هجری دانست. تبارش در «دورق»  اهواز مى‏زیستند و پدرش در آغاز مسیحى بود و سپس به اسلام گروید. فرزندش، محمّد بن ابراهیم بن مهزیار، از عالمان حدیث و جانشین پدرش در امر سفارت امام مهدى(عج) بود. برادرش على بن مهزیار نیز وکیل امام هادى و عسکرى علیهم  السلام در اهواز بود. وى در یک خانواده علمى و مذهبى پرورش یافت و همچون برادرش، در اهواز رشد و نما کرد و نزد استادان عصر خود، دانش حدیث و چگونگى ضبط آن را فراگرفت. از گزارش‏ها و احادیث او پیداست که وى بیشتر نزد برادرش على تعلیم دید. برخى از گزارش‏هایى که درباره او آمده گویاى آن است که وى از نمایندگان عثمان بن سعید عمرى (267 هجری)، نایب اول امام دوازدهم شیعیان علیه‏السلام ، بوده و این موضوع حاکى از آن است که وى داراى مقام علمى و منزلت اجتماعى بوده؛ چنان که واقع شدن او در سلسله اسناد کامل الزیارات مى‏تواند دلیل بر راست‏گویى و اعتبار او بوده باشد؛ زیرا ابن قولویه در آغاز این کتاب، تصریح نموده است که تنها از راویان راستگو و معتبر نقل حدیث مى‏کند. در منابع معتبر، این موضوع روشن نیست که وى به کدام شهرها مسافرت نموده، اما از روایات مستقیم او از امامان عصرش و همچنین از محل سکونت برخى شاگردان او، مى‏توان دریافت که وى به شهرهاى سامراء، بغداد و قم سفر کرده و بخشى از علوم و تحصیلات خود را در این شهرها، اخذ کرده است. تنها اثر تألیفى او کتاب البشارات است که به او نسبت داده مى‏شود، اِبْراهیمِ‌بْنِ مَهْزیار، ابواسحاق اهوازی، می‌توان دوران زندگی وی را بین 195-265 هجری تخمین زد. ابن بابویه، روایت مفصلی از ابراهیم نقل کرده است که حاکی از دیدار وی با امام مهدی(ع) و بزرگی شأنش نزد آن امام است. البته برخی در صحت این روایت تردید کرده و آن را خالی از خلل ندانسته‌اند (مجلسی، کشّی روایتی از پسر ابراهیم، محمد نقل کرده که گویای این است که وی با وکیلان امام مهدی(ع) ارتباط داشته است. و مجلسی از این‌گونه حدیثها چنین استنباط کرده که ابراهیم از سفیران آن حضرت بوده است، اما علامۀ حلّی روایت کشی را ضعیف می‌داند. حدیث دیگری نشان می‌دهد که او وصی برادرش علی‌بن مهزیار بوده است  و برخی این امر را یکی از دلایل وثاقت وی دانسته‌اند. روایتی دیگر حاکی است که او از وکیلان امام حسن عسکری(ع) بوده است. از آنجا که ابن قولویه در کامل الزیارات حدیثی با واسطۀ ابراهیم آورده است، می‌توان او را ثقه قلمداد کرد؛ چه ابن قولویه در آغاز کتاب  تصریح کرده که در آن جز از راویان ثقه حدیث نقل نکرده است. ابراهیم افزون بر حدیث هایی که به‌طور مستقیم از امامان عصرش(ع) شنیده و نقل کرده است، روایتهای دیگری نیز به واسطۀ برادرش علی که بیش‌ترین روایاتش از اوست، او از صالح‌بن سندی، فضاله‌بن ایوب، ابن ابی عمیر، حسین‌بن علی‌بن بلال ، تهذیب،و دیگران نقل کرده است. حسن‌بن علی سرسونی ، عبداللـه‌بن جعفر حمیری ، سعدبن عبداللـه، محمدبن احمدبن یحیی ، حمادبن عبداللـه قندی  و راویان دیگر از وی حدیث نقل کرده‌اند. در کتابهای معتبر شیعه دهها حدیث می‌بینیم که ابراهیم در اسناد آنهاست و فقیهان بزرگی چون صاحب جواهر به آنها استناد کرده‌اند. ابراهیم روایت کرده و نجاشی به نام راوی ثبت کرده است.

ابن عُقده، موسی بن هارون بن صلت اهوازی ( 317 هجری)                             

ابوالعباس احمدبن محمدبن سعید بن هارون بن صلت معروف به ابن عُقده، در اهواز بدنیا آمد، ابن صلت اهوازی از محدثین شیعی قرن چهارم است. ابن صلت از قاضی ابوعبدالله مَحاملی و دیگران روایت کرد. وی از اساتید و  مشایخ شیخ طوسی است. خطیب بغدادی و ابوالقاسم بن منده و نجاشی از وی حدیث شنیدند. شیخ طوسی به واسطه وی آثار ابن عقده را روایت میکرد. خطیب بغدادی او را ستوده و گوید که راستگوئی صالح بود. رجالنویسان شیعی ابن عقده را محدثی ثقه میدانند.از آثار وی کتاب نوادرکبیر است.نام ابن صلت اهوازی در کتب بسیاری از جمله تاریخ بغداد جلد چهارم و کتاب میزان الاعتدال جلد اول و کتاب لسان المیزان جلد اول دیده می شود. شیخ طوسی از وی باتعبیرات مختلف ازجمله «ابوالحسن احمد بن محمد بن هارون بن صلت اهوازی» و «ابو الحسن احمد بن محمد بن موسی اهوازی » و «احمد بن محمد بن موسی بن الصلت » و «ابوالحسن احمد بن محمد الصلت اهوازی» یاد می‌کند و نجاشی معمولاً از وی با تعبیر« احمد بن محمد بن هارون» نام می‌برد. مرحوم آیه الله بروجردی در مقدمه کتاب خلاف درباره وی چنین می‌نویسد: « احمد بن محمد بن موسی بن الصلت، شیخ بوسیله او از ابن عقده روایت می‌کند ولادتش در سال 317 و وفاتش در سال 405 اتفاق افتاده و در نتیجه شیخ قبل از سفر عراق(سال 408) از وی سماع حدیث کرده است». شیخ طوسی در امالی جزء 12 احادیثی از ابن الصلت نقل کرده و از وی چنین تعبیر می‌کند: «اخبرنا ابوالحسن احمد بن محمد بن هارون بن صلت الاهوازى سماعاً منه فى مسجده بشارع دار الرقیق ببغداد فى سلخ شهر ربیع الاول من سنة تسع و اربعمائة قال حدثنا احمد بن محمد بن سعید ابن عقدة املاء...» پس شیخ بعد از سفر عراق از ابن صلت اهوازی سماع حدیث کرده است. از جمله اساتید شیخ طوسى مى‏توان به :1- شیخ مفید در مجلس‏هاى (1 تا 9 و 45 ). 2 ابو مفضل شیبانى در مجلس‏هاى (16 تا 32) که مجلس‏هایى کوتاه و مختصر است ‏3 - ابن صلت اهوازى در مجلس‏هاى( 4 و 12 و 41 تا 44). 4 - ابن غضائرى در مجلس‏هاى (15 و 32 و 33 و 34 و 38 و 40). 5 - حسین بن ابراهیم قزوینى در مجالس (35 تا 38 ). 6- ابن شاذان قمى در مجالس 38 و 42 اشاره نمود. بقیه مجالس نیز از یک یا چند شیخ روایت شده که روایات هر شیخ در مجموعه‏اى جداى از دیگرى آمده است. عمده نقل شیخ طوسی در کتاب فهرست  از پنج نفر است: شیخ مفید،ابن غضائرى، ابن حاشر،  ابن ابى جید و ابن صلت اهوازى و از غیر اینها در موارد کمى نقل کرده است.

ابوعلىحسن‌ بن‌ على‌ بن‌ ابراهیم‌ اهوازی ( 446-362 هجری)

ابوعلىحسن‌ بن‌ على‌ بن‌ ابراهیم سال ‌362 هجری در اهواز بدنیا آمد. ابوعلی در‌ اهواز رشد ونمو کرد.وی‌ تحصیلات خود را در اهواز‌ آغاز کرد و در دیگر جاها نزد مشایخ‌ عصر قرائت‌ و حدیث‌ آموخت‌. ابوعلی اهوازی سپس اهواز را ترک کرده و به‌ دمشق‌ رفت‌ و در آنجا سکنى‌ گزید و همانجا نیز درگذشت‌.گفته‌اند که‌ قرائت‌ ابوعمرو و عاصم‌ را نزد على‌ بن‌ حسین‌ غضایری‌، و قرائت‌ ابن‌ کثیر را نزد محمد بن‌ محمد بن‌ فیروز، و قرائت‌ نافع‌ را نزد ابوبکر محمد بن‌ عبیدالله‌ بن‌ قاسم‌ خرقى‌، و روایت‌ قالون‌ را نزد احمد بن‌ محمد بن‌ عبدالله‌ تستری‌ خواند. از دیگر مشایخ‌ وی‌ در قرائت‌ اینان‌ را مى‌ توان‌ نام‌ برد: در بغداد ابوحفص‌ کتانى‌ و ابوالفرج‌ شنبوذی‌، در دمشق‌ محمد بن‌ احمد بن‌ محمد جبنى‌، و در بصره‌ ابوالقاسم‌ عبدالله‌ بن‌ نافع‌ بن‌ هارون‌ عنبری‌، ابوبکر محمد بن‌ احمد بن‌ على‌ باهلى‌ و ابوعبدالله‌ محمد بن‌ احمد بن‌ عبدالله‌ بن‌ هلال‌ اهوازی‌ همچنین‌ از مشایخى‌ چون‌ نصر بن‌ احمد مُرجى‌، معافى‌ بن‌ زکریا ابن‌ طرارا، عبدالوهاب‌ کلابى‌ و تمّام‌ رازی‌ حدیث‌ شنید. وی‌ به‌ مصر و موصل‌ نیز سفر کرده‌ است‌. ابوعلی اهوازی‌ پس‌ از سال چهارصد هجری‌ در دمشق‌ به‌ اقراء و تحدیث‌ پرداخت‌، در حالى‌ که‌ هنوز برخى‌ مشایخ‌ وی‌ زنده‌ بودند. از شاگردان‌ و راویان‌ وی‌ در قرائت‌ باید ابوالقاسم‌ هذلى‌، ابوعلى‌ حسن‌ بن‌ قاسم‌ غلام‌ هرّاس‌، احمد بن‌ ابى‌ الاشعث‌ سمرقندی‌، ابوالحسن‌ مصینى‌، ابونصر احمد بن‌ على‌ زینبى‌، ابوالحسن‌ على‌ بن‌ احمد ابهری‌، ابوبکر محمد بن‌ مفرج‌ بطلیوسى‌ و ابوالقاسم‌ عبدالوهاب‌ قرطبى‌ را نام‌ برد. کسانى‌ نیز چون‌ خطیب‌ بغدادی‌، ابوسعد اسماعیل‌ بن‌ على‌ سمّان‌، عبدالعزیز بن‌ احمد کتّانى‌ و ابوطاهر حنّایى‌ از وی‌ حدیث‌ شنیده‌اند. ابومعشر طبری‌ نیز به‌ طریق‌ اجازه‌ از وی‌ روایت‌ مى‌کند. به‌ گفتة ابن‌ عساکر، اهوازی‌ بر مذهب‌ سالمیه‌ بود و از این‌رو احادیث‌ بى‌پایه‌ای‌ در تشبیه‌ روایت‌ مى‌کرد. خود وی‌ نیز مدعى‌ بوده‌ که‌ خداوند را در خواب‌ دیده‌ بوده‌ است‌. ابن‌ عساکر مى‌افزاید که‌ ابوعلی اهوازی، کتابى‌ داشته ‌با عنوان‌ البیان‌فى‌ عقود اهل‌ الایمان‌ که‌ در آن‌ احادیثى‌ «منکر» را گرد آورده‌ بوده‌ است‌. همو در تبیین‌ کذب‌ المفتری‌ گفته‌ که‌ این‌ کتاب‌ دربارة احادیث‌ صفات‌ است‌. اینکه‌ در این‌ کتاب‌ روایات‌ دروغ‌ نقل‌ شده‌ بوده‌، توسط ذهبى‌ نیز تأیید شده‌ است‌.از نظر رجالى‌ نیز، از سوی‌ برخى‌ محدثان‌ و مقریان‌ انتقاداتى‌ بر او رفته‌ است‌، تا بدانجا که‌ در روایت‌ وی‌ از برخى‌ شیوخش‌ تردید کرده‌، و گفته‌اند که‌ چون‌ در روایت‌ قرائات‌ افراط کرد، وی‌ را متهم‌ کردند که‌ دروغگوست‌. حتى‌ گفته‌اند که‌ از برخى‌ مشایخ‌ روایت‌ کرده‌ است‌ که‌ جز بدین‌طریق‌ شناخته‌ نیستند. با اینهمه‌، عالمان‌ قرائت‌ به‌ تبحر ابوعلی اهوازی‌ در قرائت‌ و سعة روایى‌ او تأکید کرده‌اند. و روایات‌ وی‌ در قرائت‌ در کتابهایى‌ چون‌ المستنیر ابن‌ سوار، الکفایة ابوالعز قلانسى‌ و الکامل‌ِ هذلى‌ نقل‌ و ضبط شده‌ است‌. ابوعلی اهوازی‌ در قرائت‌ آثاری‌ تألیف‌ کرده‌ است‌، از آن‌ جمله‌: الوجیز، که‌ نسخه‌ای‌ از آن‌ در کتابخانة چستربیتى‌ موجود است‌؛ الموجز، که‌ در کتابخانة ازهریه‌، نسخه‌ای‌ از آن‌ را مى‌توان‌ یافت‌ ؛ الایضاح‌، که‌ ابوشامة مقدسى‌ در المرشد الوجیز  از آن‌ بهره‌ برده‌ است‌؛ کتابى‌ نیز با عنوان‌ التفرد و الاتفاق‌ بین‌ الحجازیین‌ و الشامیین‌ و اهل‌ العراق‌ به‌ وی‌ منسوب‌ است‌ که‌ نسخه‌ای‌ ناقص‌ از آن‌ را در کتابخانة ظاهریه‌ مى‌توان‌ یافت‌. بروکلمان‌ نیز به‌ وجود نسخه‌ای‌ با عنوان‌ الموضح‌ در قرائات‌ سبع‌ در کتابخانة ازهریه‌ اشارت‌ دارد. همچنین‌ ابوعلى‌ در قرائت‌ کتابى‌ با عنوان‌ الاقناع‌ فى‌ القراءات‌ الشاذة داشته‌ است‌. این‌ کتاب‌ شامل‌ یازده قرائت‌ و ده اختیار بوده‌ است‌، بدین‌ صورت‌ که‌ ابوعلى‌ قرائات‌ ابوجعفر مدنى‌، شیبة بن‌ نصاح‌، محمد بن‌ محیصن‌، حمید بن‌ قیس‌، ابن‌ شهاب‌ زهری‌، حسن‌ بصری‌، اعمش‌، ابن‌ ابى‌ لیلى‌، طلحة بن‌ مصرف‌، ابوبحریة سکونى‌ و محمد بن‌ مناذر مدنى‌، و همچنین‌ اختیارات‌ یعقوب‌ حضرمى‌، ایوب‌ بن‌ متوکل‌، یحیى‌ بن‌ مبارک‌ یزیدی‌، ابوعبید قاسم‌ بن‌ سلام‌، خلف‌ بن‌ هشام‌ بزاز، ابوجعفر محمد بن‌ سعدان‌، محمد بن‌ عیسى‌ اصبهانى‌، ابوحاتم‌ سجستانى‌، احمد بن‌ جبیر انطاکى‌ و ابن‌ جریر طبری‌ را در این‌ کتاب‌ جمع‌ کرده‌ بوده‌ است‌. وی‌ کتابى‌ نیز در قرائت‌ زید بن‌ على‌ تألیف‌ کرده‌ بوده‌ است‌.گفتنى‌ است‌ که‌ قصیده‌ای‌ از وی‌ نیز با عنوان‌ قصیدة فى‌ التوحید و العقیدة که‌ حدود یکصدودوازده بیت‌ است‌، در کتابخانة ظاهریه‌ یافت‌ مى‌شود. این‌ قصیده‌ مى‌تواند محقق‌ را در بررسى‌ افکار و عقاید سالمیة وی‌ به‌ کار آید. نسخة ناقصى‌ نیز از کتابى‌ با عنوان‌ شرح‌ عقد الایمان‌ فى‌ معاویة بن‌ ابى‌ سفیان‌ که‌ مشتمل‌ بر اخبار و احادیث‌ و نیز مناقب‌ معاویه‌ از دیدگاه‌ مؤلف‌ است‌، در کتابخانة ظاهریه‌ نگهداری‌ مى‌شود.کتاب‌ الفرائد و القلائد که‌ بروکلمان‌، به‌ چاپ‌ آن‌ اشاره‌ کرده‌، و آن‌ را از تألیفات‌ ابوعلى‌ اهوازی‌ دانسته‌، از شخصى‌ به‌ نام‌ ابوالحسن‌ اهوازی‌ است‌.کتاب‌ کوتاه‌ و چاپ‌شدة اهوازی‌، با عنوان(مثالب‌ ابن‌ ابى‌ بشر) ناظر به‌ نقد و رد ابوالحسن‌ اشعری‌، بنیادگذار اشاعره‌ و افکار اوست‌ که‌ به‌ کوشش‌ میشل‌ آلار در «مجلة مطالعات‌ شرقى‌ِ دمشق‌» همراه‌ با ترجمه‌ ومقدمه‌ به‌ چاپ‌ رسیده‌ است‌. این‌ کتاب‌ موجب‌ شدتا اشعریان‌ بر ابوعلی اهوازی‌ خرده‌ گیرند و ابن‌ عساکر در تبیین‌ کذب‌ المفتری‌ به‌ رد کتاب‌ ابوعلی اهوازی‌ نظر داشته‌، و گفته‌های‌ وی‌ را نقد کرده‌ است‌. ابوعلی اهوازی‌ حکایاتى‌ در طعن‌ اشعری‌ آورده‌ که‌ مدعى‌ است‌ آنها را از برخى‌ اهالى‌ بصره‌ که‌ خود اشعری‌ را دیده‌اند، روایت‌ کرده‌ است‌. وی‌ در این‌ کتاب‌ از نقل‌ هیچگونه‌ طعنى‌ بر ابوالحسن‌ اشعری‌ فروگذار نکرده‌ است‌. ابوعلی اهوازی‌ مدعى‌ است‌ که‌ ابوالحسن‌ اشعری‌ درعلم‌ حدیث‌، فقه‌ و علوم‌ قرآنى‌ هیچ‌ منزلت‌ و پایگاهى‌ نداشته‌ است‌.

حسن بن عبدالرحمن بن خلاء الرامزی(360 هجری)

 ابومحمد حسن بن عبدالرحمن بن خلاء الرامزی معروف به ابن خلاء، سال 360 هجری در رامهرمز به دنیا آمد. ابن خلاء سبک دنبال رو سبک وشیوه جاحظ بود. ابو محمد از پدرش و محمد خضرمی و محمد مازنی و حسن عنبری و جعفر فریانی و عبدان اهوازی و ابوالقاسم بغوی حدیث شنید. ابوالحسین صیداوی و حسن شیرازی و محمد بن موسی بن مردویه و قاضی احمد نهاوندی از وی حدیث روایت کردهاند. ابن خلاء را از پیشگامان علم اصول الحدیث میدانند، که در این زمینه در کتاب معروف خود "المحدث الفاصل بینالروای و الواع، ابواب بسیاری مطرح کرد. شریف ابومحمد حسن محمدی که از مشایخ طوسی و نجاشی است از شاگردان وی به حساب میآید. ابو محمد سالیانی دراز در شهرهای اهواز عهدهدارمنصب قضاوت بود او تا سال۳۶۰ هجری در رامهرمز باقیماند و همانجا درگذشت.                                                                              آثارش:  ابو محمد ابن خلاء: کتاب الریحانتین الحسن و الحسین(ع)، امام التنزیل فی علم القرآن، النوادر الشوادر، ادب الناطق، رسالهٔالسفر، الرثاء یا المراثی و التغازی، الفلک فی مختارالاخبار و الاشعار، ربیعالمتیّم فی اخبار العشاق، کتاب امثال النبی(ع) ، المناهل و الاعطان و الحنین الی الاوطان.

میمون بن البخت اهوازی ( قرن پنجم )

 میمون بن البخت اهوازی دانشمند و پزشک قرن پنجم هجری است.بن البخت در اهواز بدنیا آمد و همانجا رشد و نمو کرد و سپس بدلائل نامعلومی اهواز را ترک و در هرات افغانستان اقامت یافت. میمون بن البخت معاصر ابوعلی بن سینا بود. او طبیب و فیلسوفی بود که منطق و طبیعیات و الهیات شفا را از حفظ داشت و با اهل جاه و مال کمتر ارتباط داشت. چنانکه ظهیرالملک بیهقی حاکم هرات او را به اجبار